marathi blog vishwa

Friday, 26 October 2018

“जयपुरी” स्वरांची अद्भुत अनुभूती देणारं आनंद पर्व...

आनंद पर्व. जयपूर-अत्रौली घराण्याच्या सध्याच्या बहुतांश गायक- गायकांनी घराण्याचे राग, बंदिशी, एकूण जयपूर गायकीचा आकृतिबंध याविषयी गायन आणि चर्चेच्या माध्यमातून साधलेला मैत्रीपूर्ण संवाद. एका घराण्याची गायकी समोर ठेवत त्याविषयी सर्वांनी अत्यंत जिव्हाळ्याच्या वातावरणात साधलेला असा संवाद आजवर संपूर्ण देशात बहुदा घडलाच नव्हता. त्यातही आपल्या मोठेपणाची, कीर्तीची सारी बिरुदे बाजूला ठेवत सर्व दिग्गजांनी केवळ शिष्यभावाने दिलेला मनमोकळा सहयोग हे या महोत्सवाचे वेगळेपण मानायला हवे..! जयपूर-अत्रौली घराण्याचे ज्येष्ठ गायक कै. आनंद लिमयेबुवा यांच्या २५ व्या स्मृतिदिनाचे औचित्य साधत त्यांचे शिष्य सुधीर पोटे यांनी या आगळ्यावेगळ्या संकल्पनेला प्रत्यक्षात आणले. त्याबद्दल त्यांचं करावं तेवढं कौतुक कमीच आहे. या महोत्सवाविषयी एक संगीतप्रेमी म्हणून काय वाटते याचं हे शब्दचित्र...

१७ आणि १८ ऑक्टोबर रोजी कोल्हापुरातील गडकरी हॉलचा परिसर शास्त्रीय संगीतप्रेमी मंडळींनी सकाळपासून भरून गेला होता. पं.दिनकर पणशीकर, श्रुती सडोलीकर, अश्विनी भिडे-देशपांडे, अरुण द्रविड, उल्हास कशाळकर, मृत्युंजय अंगडी, शौनक अभिषेकी, रघुनंदन पणशीकर, मधुवंती देव, अलका देव- मारुलकर, प्रतिमा टिळक, मिलिंद मालशे, सुलभा पिशवीकर आदि दिग्गजांसोबत कोल्हापुरातील अरुण कुलकर्णी, विनोद डिग्रजकर, सुखदा काणे, भारती वैशंपायन यांच्यासह स्वतः सुधीर पोटे ज्यावेळी मंडपात प्रवेश करते झाले, तेंव्हा सर्व रसिकानी- विद्यार्थ्यांनी टाळ्यांच्या गजरात त्यांना मानवंदना दिली आणि इथूनच या कार्यक्रमाचे वेगळेपण सर्वांसमोर येऊ लागले.


सगळेजण आत हॉलमध्ये गेले आणि जणू जागेवर खिळूनच राहिले कारण नेपथ्य. ज्ञानेश चिरमुले यांच्या रसिकमनाने, गुजरातमधील चम्पानेरच्या वास्तूच्या फोटोंचा वापर करत सभागृहाला जणू प्राचीन काळात नेऊन ठेवले होते.

जयपूर-अत्रौली घराणेही असेच प्राचीन. गेली अनेक शतके अनेक बुद्धीवन्तानी साकारलेली, वेगळ्या आकृतीबंधात बांधलेली ही गायली. प्रथमच ऐकणाऱ्याला चमत्कृतीपूर्ण गायकीने गुंग करून सोडणारी तर जाणत्या रसिकांना नागमोडी लयीच्या रस्त्याने स्वरविश्वाची अवर्णनीय अनुभूती देणारी. घराण्याचे अध्वर्यू अल्लादियाखाँसाहेब कोल्हापुरात आले आणि राजर्षी शाहू महाराजांच्या गुणग्राहक वृत्तीमुळे इथलेच झाले. त्यांच्या पश्चात त्यांचे पुत्र भुर्जी खां, मंजीखां, नातू अझीझुद्दीनखां उर्फ बाबा, केसरबाई केरकर, मोगुबाई कुर्डीकर, लक्ष्मीबाई जाधव, धोंडूताई कुलकर्णी, निवृत्तीबुवा सरनाईक, गोविंदबुवा शाळीग्राम, गजाननबुवा जोशी, मल्लिकार्जुन मन्सूर आणि पं. लिमयेबुवा असे अनेक शिष्य घडले. त्यांनी नवे शिष्य घडवले. या सर्वांची सध्याची शिष्यमंडळी संपूर्ण गायकी उकलून सांगणार होती, घराण्याची ख्याती असलेले कित्येक अनवट राग उलगडून दाखवणार होती,  त्यावर सर्वजण चर्चा करणार होते... अत्यंत दुर्लभ अशी ही जणू पर्वणीच.


प्रत्येकानं एक खास राग निवडावा, त्यातील स्वतः शिकलेली बंदिश मांडावी, त्यानंतर त्या रागाचे स्वतः शिकलेलं, स्वतःला समजलेलं स्वरूप उलगडून दाखवावं, इतरांनी त्याच पद्धतीने हा राग आपण मांडतो की काही अन्य प्रकार आपण शिकलोय हे सांगावे. मग त्यातील सौंदर्यस्थळे गाऊन दाखवावीत अशा पद्धतीने हे सत्र सुरु झाले.

खट तोडी, बिहारी, अडाणा बहार, असे खास जयपुरी स्पेशालिटी असलेले राग सादर होऊ लागले. खूप कमी वेळा गायले जाणारे राग, त्यावरील चर्चा ऐकताना किती समृद्ध व्हायला होत होते..! चर्चा सुरु होती म्हणजे कशी त्याचा एक नमुनाच सांगतो ना तुम्हाला...

तर्ज सोहनी नावाचा एक राग ज्येष्ठ गायक अरुण कुलकर्णी यांनी सादर केला. ते म्हणाले की निवृत्तीबुवांकडून हे शिकलोय मी. शुद्ध मध्यम हा सोहनीत वर्ज्य असलेला स्वर लावून हा राग सादर करावा असं मला शिकवलं आहे. त्यांनी गायलेली बंदिश होती, “जब चढ्यो हनुमंत..”.  त्यानंतर मग पणशीकरबुवा म्हणाले, अहो हीच बंदिश आम्हाला आमच्या गुरुजींनी “ हिंडोल पंचम” रागात शिकवली आहे. हा रागही सोहनीसारखाच उत्तरांगप्रधान. पंचम राग म्हणजे पाच स्वरांचा राग.. तो हिंडोल पंचम, ललितपंचम अशा प्रकारे जोडरागात गायला जातो हे सर्वाना माहिती आहेच. तर प्रतिमा टिळक आणि श्रुती सडोलीकर म्हणाल्या की हाच राग त्यांना “दोन माध्यमांची सोहनी” या नावाने शिकवला आहे...!


त्यानंतर मृत्युंजय अंगडी यांनी मंदार आणि बिलावली नावाचे दोन अनवट राग सादर केले. तर सुखदा काणे यांनी कुन्दावती राग सादर करण्यापूर्वी त्याची माहिती दिली. हा राग लिमयेबुवानी रचलेला. सुखदाताई यांची आई कुंदा ही लिमयेबुवांची पहिली शिष्या. तिचं अकाली निधन झाल्यानंतर बुवांनी तिची आठवण म्हणून या रागाची निर्मिती केली. गौडमल्हार आणि अरवी  रागाचं मिश्रण करून हा राग निर्माण झालाय.

सध्या अमेरिकेत राहणारे विश्वास शिरगावकर यांनी नट-नारायण आणि अडम्बरी केदार हे राग सादर केले. तर विनोद डिग्रजकर यांनी विहंग हा अनवट राग सादर केला. अश्विनी भिडे-देशपांडे यांनी गोधनी हा राग मांडला. रायसा कानडा, बसंती केदार, बसंती कानडा, संपूर्ण मालकंस, सावनी नट, पूर्वी, जयंत कानडा हे जयपूर ची खासियत असलेले राग मांडले गेले.

जरी हे राग घराण्याची खासियत असले तरी प्रत्येक गुरु परंपरेने त्यात काही न काही सूक्ष्म बदल होत गेले होते. वेगवेगळ्या शाखांतून रागाच्या चलनात कसा फरक होतो, कुठे दोन्ही निषाद लागतात का, कुठे शुद्ध धैवत ऐवजी आम्हाला गुरुनी कोमल धैवतचा अल्पसा वापर कसा करायला सांगितलं आहे... आदि चर्चा करताना सर्व दिग्गज गायकही कोणतेही पूर्वग्रह न ठेवता, कोणताही अभिनिवेष न दाखवता नोटस् काढत होते, एखादा वेगळा विचार आढळल्यास लगेच टिपून त्यावर विचार करत होते..!


शिष्यमंडळी आणि रसिक श्रोत्यांसाठी तर जणू हे जयपूर गायकीचं विश्वरूप दर्शनच होतं..! एक काळ असा होता की आपण कोणता राग सादर केलाय याविषयी प्रत्यक्ष अल्लादियाखाँ साहेब यांनीही वेगळीवेगळी नावं सांगितली होती असं कित्येकांनी तेंव्हा लिहून ठेवलेलं. तत्कालीन घराणी, त्यांची काटेकोर तटबंदी यामुळे जयपूर घराण्याचे राग ही काही गुढरम्य गोष्ट आहे असं अनेकांना वाटे. काळाच्या ओघात या तटबंद्या आता तितक्या काटेरी उरल्या नाहीत. उलट विविध घराण्याच्या  गायकीतील सौंदर्यस्थळे अनेकांना मोहवत आहेत आणि नवनवीन शिकण्यासाठी इतर घराण्यांचे गायक “जयपूर” च्या लयप्रधान गायकीकडे आकृष्ट झाले आहेत.

अशा योग्य वेळी आपल्याच घराण्याचे विविध राग एकत्रितपणे ऐकणे, त्यावर चर्चा करत, विविध प्रवाहांना सामावून घेत नवे प्रवाह घडवण्यासाठी सर्वांनी एकत्र येणे ही घटना ऐतिहासिक मानायला हवी. सुमारे चार-साडेचार हजार वर्षांपासून हिंदुस्तानी संगीत परंपरा असेच विविध प्रवाह सामावून घेत या टप्प्यावर येऊन पोचली पण अस्तंगत झाली नाही. जगभरातील सांगीतिक इतिहासात म्हणूनच हिंदुस्तानी संगीत आपले वेगळेपण राखून दशांगुळे उरली आहे. याचे मुख्य कारण म्हणजे शतकानुशतके होत गेलेल्या “आनंद पर्व” सारख्या चिंतनात्मक कृती. आपल्या जन्मात अशा एखाद्या कृतीचा आनंद घेत त्याचा साक्षीदार व्हायचा योग लाभणे ही म्हणूनच दुर्लभ आणि अविस्मरणीय गोष्ट होते. जयपूर घराण्यातील जाणत्यांना हे असं करावंसं वाटणं हेच त्यांच्या वेगळ्या विचारक्षमतेचे द्योतक मानायला हवे.

कार्यक्रमातील चर्चा, राग मांडणी सोबतच उत्तम अशी स्मरणिका प्रकाशित करण्यात आली. तसेच एकेकाळी गोविंदराव टेंबे यांनी लिहिलेल्या “अल्लादियाखाँसाहेब” यांचे चरित्राची पुनरावृत्ती प्रकाशित करण्यात आली. कार्यक्रमाच्या सुरुवातीपासून सांगतेपर्यंत प्रत्येक गोष्ट ही विशिष्ट दर्जा ठेऊन सादर करण्यात संयोजक नक्कीच यशस्वी झाले असं कौतुकाने म्हणावे लागेल.

याचप्रकारे आजच्या काळात घराण्यांच्या भिंती ढासळत असताना, यापुढील काळात सर्वच घराण्याच्या गायकीबाबत असं चिंतनात्मक संमेलन करता येईल. इतकंच नव्हे तर सर्व घराण्यांमधून नवी सर्वसमावेशक गायकी निर्माण होऊ शकते का, ती अधिक सखोल व्हावी यासाठी काय करता येईल यासाठीही गायन, चिंतन, नवे विचार मांडणं शक्य होऊ शकेल. माझ्यासारखा सामान्य संगीतरसिक मग नक्कीच सुखिया होऊन जाईल..!

  • सुधांशु नाईक, कोल्हापूर.(९८३३२९९७९१)
  • (काही क्षणचित्रे अनिलदा नाईक यांच्या सौजन्याने..)

 

राग समयचक्र-- एक अनोखी अनुभूती..!

🎼
राग समयचक्र. प्रतिज्ञा नाट्यरंग आणि नादब्रह्म समूह यांनी आयोजित केलेला एक आगळावेगळा राग महोत्सव. प्रहरानुसार रागांच्या सादरीकरणाची ऑक्टोबरच्या पहिल्या आठवड्यात सात दिवस कोल्हापुरात चाललेली मैफल. एक महोत्सवच जणू.


नटभैरवनं सुरु झालेलं समयचक्र ललितपंचम- भैरवीनं सुफळ संपूर्ण झालं. सर्व गायक व वादक कलावंतानं ज्या आपुलकीनं अन् निष्ठेनं आपली कला सादर केली त्यांना सविनय प्रणाम.
सगळ्यांच्या उत्तम रागमांडणीची ही अनुभूती घेताना मलाच खूप समृध्द झाल्यासारखे वाटले. रागाचा स्वभाव, समयचक्रानुसार निर्माण होणारी स्पंदनं, कोणतीही दिखाऊगिरी न करता केलेली सुबक देखणी अशी स्वरांची सजावट मनभर पसरत मनात खोलवर रुजून गेली.
मी जे काही ऐकले त्यातील काही राग तर खास लक्षात राहिलेत.



उदा. विद्याताईंचा गावती, ब्रिंदावनी, पूर्वी, गायत्रीताईंचा मधुवंती, पूरिया, दरबारी, सोहनी हे राग खास लक्षात राहिलेत. सौरभ देशपांडे यांनी गायलेला कोमल धैवत बिभासचा तराणा, त्याची ती शांत उदात्त मांडणी लोभस होती. निनाद देव यांनी माझ्या प्रेमळ हट्टापायी सादर केलेला खोकर आणि भारदस्त असा शांतगंभीर ललत विसरताच येणार नाही.
मधुवंतीताईंनी सादर केलेला मारवा, मुलतानी, मालकंस, बसंतबहार मनाशी खूप जपून ठेवावेत असेच! त्यांचं संयमित गायन आणि रागांना जणू लहान बाळाप्रमाणे लडिवाळ हाताळणं खूप दिवस लक्षात राहील.
हल्ली कोण शास्त्रीय संगीत सलग ऐकतं हा प्रवाद कोल्हापुरी रसिकांनी खोटा ठरवला.




अशा कार्यक्रमांना हजारो माणसांनी यावं ही अपेक्षाच नसते, जी मंडळी आली ती सतत येत राहिली, शेवटच्या दिवशी रात्रभर जागून ऐकत राहिली याचं सुखद समाधान वाटतंय. संपूर्ण कार्यक्रमात कुठंही लोकानुनय नव्हता, सेमाक्लासिकल नव्हतं, गिमिक्स नव्हती, फक्त शुध्द रागसंगीत ऐकवलं जात असताना त्यांचं असं सोबत असणं फार अानंदायी आहे!

संपूर्ण कार्यक्रमाच्या निमित्ताने या सर्व कलावंतांच्या निकट जाण्याची संधी मिळाली हा मला माझा जणू बहुमानच वाटतो. त्यांच्यापुढे माझी समझ म्हणजे जणू ऐरावतापुढं शामभट्टाची तट्टाणी... तरीही सर्वांनी माझ्या लहानसहान विनंतीचा मान राखत काही सादरीकरण केले हे त्यांचं मोठेपण.


प्रशांत जोशी नेमकं हे सगळं कसं जुळवून आणतो याबाबत माझ्या मनात संशयच आहे. बहुदा अल्लाऊद्दिनप्रमाणे त्याला एखादा जादूचा दिवा सापडला असावा. कुणी विचार मांडायचा अवकाश, हा थेट कार्यक्रमच मंचावर आणून मोकळा होतो! सगळं नियोजनही नेटकं असतं, वर स्वत: मिरवायला मात्र कुठेच पुढे येत नाही. त्याच्या प्रमाणिक धडपडीसाठी मग रमेशदादा सुतार, मंदार भणगे, रोहन, फोटोग्राफर नाना आदि सारे धावपळ करत रहातात. कार्यक्रम संपेपर्यंत कोणत्याही मोबदल्याची अपेक्षा न करता कष्ट करत रहातात...!
'रागसमयचक्र' च्या निमित्तानं खूप दिवसानंतर आठवडाभर रागसंगीतात डुंबून राहिलो. ऐकत राहिलो, चिंतन करत राहिलो, निवेदनाची जबाबदारी पार पाडत बोलत राहिलो. कित्येक वर्षांनंतर पुन्हा लाभलेला हा अमृतयोग मनाच्या तळाशी अलवारपणे जपून ठेवायचा अशीच माझी भावना आहे.
शरीरमनाला सुखावणा-या अशा मैफली ऐकत रहाताना सुख म्हणजे नक्की काय हे उमगू लागतं अन् जगी सर्व सुखी असा मीच आहे ही भावना मग अधिकच गहिरी होत जाते. जगण्याबद्दलची असोशी वाढवत रहाते...!
- सुधांशु नाईक, कोल्हापूर.(9833299791) 🌿
🎼

Tuesday, 19 December 2017

‘थांग’च्या निमित्ताने...


# KIFF- कोल्हापूर फिल्म फेस्टिवलमध्ये “थांग” (QUEST) हा अमोल पालेकर दिग्दर्शित चित्रपट दाखवला गेला. खरंतर हा २००६ ला बनलेला चित्रपट. हा विषय आता जुना झालाय. गेल्या दहा वर्षात जगात प्रचंड उलथापालथ झालीय. पण खरंच मानवी नातेसंबंध, ज्यांना विकृती मानलं गेलं असे संबंध आणि एकूण समाजातील परस्परांविषयीचा समंजसपणा याविषयी आजही अनेक प्रश्न आपल्यासमोर उभे आहेत. किंबहुना अधिक तीव्रतेने यापुढे आणि समोर येणार आहेत. 
लिव्ह इन रिलेशनशिप सारख्या नव्या गोष्टी या दशकात वेगाने पुढे आल्या आहेत. त्यापेक्षाही वेगळंच जग भविष्यात असणार आहे. त्यांना सामोरे जायला आपण सारे तयार आहोत का असं प्रश्न मला पडला. त्यामुळे चित्रपट पाहिल्यानंतर मनात अतिशय खळबळ माजली. आपलेच विचार पुन्हा तपासून पाहावेत असं वाटून गेलं. त्या खळबळीतून मग लिहायला घेतलं. 

हा चित्रपट मुळातच प्रौढांसाठीचा आहे, तेंव्हा लेखात त्या अनुषंगाने लिहिणं अपरिहार्य आहे. ज्यांना असलं काही वाचायची इच्छा नाही त्यांनी, तसेच संस्कृतीरक्षक मंडळीनीही हा लेख न वाचता टाकून दिला तर हरकत नाही. मात्र जर वाचला तर नंतर तुमचं मत जरूर मांडा, ते कुणाला आवडतं का नाही त्याचा विचार करत बसू नका. आपले विचार व्यक्त करता येणे हे महत्वाचं... 



थांग. संध्या गोखले यांनी लिहिलेल्या कथेवर आधारलेला. संध्याबाई आणि अमोल पालेकर या दांपत्याने २००६ मध्ये निर्माण केलेला हा चित्रपट. समलिंगी संबंध ही गोष्ट २००० पर्यंत उघडपणे चर्चिली न जाणारी. त्यानंतर आता होमो, लेस्बिअन हे सारं सर्वांनाच ठाऊक झालंय. त्यापुढील पायरी म्हणजे उभयलिंगी संबंध. जे या चित्रपटातून समोर येतात. खरंतर हा दहा वर्षापूर्वीचा चित्रपट नवं काही देतो असं आज म्हणता येत नाही. फक्त समाजातील विविध प्रश्नांवर नव्याने विचार करायला उद्युक्त मात्र करतो.

चित्रपटाची कथा थोडक्यात अशी;
ती आणि तो एक सुखी कुटुंब. सई आणि आदित्य. दोघेही मोठ्या पदावर काम करतायत. त्याचे वडील विचारी आहेत. तिची आई समजूतदार आहे. लग्नाला ११-१२ वर्षं झालीयेत. ७-८ वर्षांचा गुणी मुलगा आहे. ही पार्श्वभूमी. सिनेमाच्या सुरुवातीलाच घडलेला प्रसंग तिला धक्का देऊन जातो.
ती एकदिवस अचानक लवकर घरी येते. बेडरूममध्ये पहाते तर तिचा नवरा आणि त्या दोघांचा जुना, घनिष्ठ मित्र –उदय हे “लैंगिक संबंधा”त गुंतलेले.
ती नखशिखांत हादरते. ती वकील आहे. जग पाहिलंय तिनं. तरीही गेली दोन-अडीच वर्षं हे संबंध सुरु आहेत हे कळल्यावर जो जबरदस्त धक्का बसतो त्यामुळे अतिशय त्रागा करत राहते.
तिच्या नवऱ्याची अवस्थाही नाजूक. आपला मित्र गे आहे हे त्याला पूर्वी माहिती होतं. त्याने आयुष्यात प्रचंड दुःखं भोगली आहेत हेही माहिती असतं. हे तिघेही एकत्र कार्यक्रम करायचे. मात्र उदयचा पूर्वीचा पार्टनर परदेशी कायमचा निघून गेल्यावर आपण त्याच्या जागी कसे जाऊन पोचलो हे त्यालाही कळत नाही. एकाच वेळी आदित्यचं बायकोवर अतिशय प्रेम आहे आणि उदयवर देखील... तो कुणालाच तोडू शकत नाहीये... जोपर्यंत हे माहिती नव्हतं तोपर्यंत तो निश्चिंत होता आणि आता दोघांकडूनही नाकारलं जाणे त्याला झेपणारं नाहीये. तिला त्याचं हतबल होऊन जाणे समजते.
त्याला नेमकं कुणाबरोबर राहायचं आहे याचा निर्णय शांतपणे घेता यावा म्हणून ती त्याला मुक्त करते. आपल्यामुळे आपल्याच जिवलग मित्राचा संसार तुटतोय हे कळून तो मित्रही त्याला सोडून निघून जातो आणि आदित्यची फार हालत होते. समाजातील त्याच्यासोबत काम करणारी माणसेही त्याला फार वाईट वागवतात. त्याचा बॉससुद्धा त्याला घाणेरडे कृत्य करायला लावतो. मग तो देश सोडून दुसरीकडे जाऊन काम करू पाहतो.
या दरम्यान एक छोटी कथा घडते..एका एड्सग्रस्त माणसाच्या मुलाला त्याच्या शाळेनं बाहेर हाकलायचं ठरवलेलं असतं. त्या केसमध्ये सई लढते. अशा माणसाला उलट मदतीची गरज आहे, उपेक्षेची नव्हे हे ठामपणे सांगते. मुलाला न्याय मिळवून देते. मग तिलाप्रश्न पडतो की तिच्या आयुष्यात तिचं कृत्य चुकलं का? तिनं आदित्यला आधार दिला असता तर? त्याला मानसिक गोंधळातून बाहेर पडायला मदत केली असती तर... 
 याचवेळी परदेशी एकटा पडलेला तो- आदित्य तुटतो. आत्महत्येचा प्रयत्न करतो. त्याचे वडील त्याला त्यातून वाचवतात. तीही मदतीला पुन्हा धावून येते. त्यांचा मित्र उदय, आता एड्सग्रस्त संस्था स्थापन करून एक सकारात्मक काम करत असतो. सई त्याचा शोध घेते. त्याला भेटते. सगळं घडलेलं सांगते. आणि आपण दोघांनी उध्वस्त होऊ पाहणारे आदित्यचे आयुष्य सावरायला हवं असं सूचित करते.
शक्यतो या विषयावरील चित्रपट शोकात्म बनलेले असताना हा चित्रपट सकारात्मक शेवट सूचित करतो. प्रेक्षकांना पुढे काय घडलं, घडावं याबद्दल विचार करायला सोडून देतो....

मृणाल कुलकर्णी ही अफाट अभिनेत्री आहे, हे ती पुन्हा सईच्या भूमिकेतून सिद्ध करतेच. सोबतचे सर्व नामवंत कलाकार आपल्या पदरी पडलेली भूमिका पार पाडून दाखवतात. खरं तर सचिन खेडेकर, मुक्ता बर्वे, सोनाली कुलकर्णी यांना फारसं कामच नाहीये. लेखिकेने त्यांना तुलनेनं किरकोळ रोल दिलेत. त्यांच्याऐवजी दुसरं कुणीही चाललं असतं असं वाटण्याइतपत. अपवाद विजया मेहता यांची भूमिका. विजयाबाईनी तिच्या आईची लहानशी भूमिका सुरेख उभी केलीय. त्यांना पहिल्यांदा जेंव्हा “हे” कळते तेंव्हा त्या अतिशय अस्वस्थ होतात. मनातील खळबळ चेहेऱ्यावर न दाखवायचा प्रयत्न करतात. चालत खिडकीपाशी जातात. म्हणतात, “ हिच्या वडिलांना एकदा मी विचारलेलं त्यांच्या बाहेरच्या नात्यांविषयी. ते ताड्कन म्हणालेले की खलाशाची प्रत्येक बंदरात एक बायको असतेच. कुणाकुणाचे हिशोब ठेवायचे...??” विजयाबाई हे सांगताना आणि आपल्यापेक्षा काहीतरी भयंकर पोरीच्या नशिबी आलंय हे कळल्यावर जो अभिनय करतात तो केवळ अद्वितीय...!’


सिनेमा तसा तुकड्यातुकड्यातून पुढे सरकत जातो. अनेकदा स्वतः काही भाष्य न करता प्रेक्षकांना विचार करायला मोकळं सोडतो. त्यामुळे सर्वांनाच तो भावत नाही. पटत नाही. सध्या अशा विषयावर चित्रपट आणला की प्रसिद्धी व पैसा मिळतो असंही वाटू शकते कित्येकांना. मात्र या चित्रपटाला दिलेली treetment पैसा मिळवण्यासाठी आहे असं मला वाटत नाही. सिनेमा तुम्ही तुमच्या मताप्रमाणे विचार करा असंच सांगतो. आज विचार मांडणे, मतभेद समजून घेणे आणि समोरच्याला स्वीकारणे हे सारं दिवसेंदिवस कठीण होत चाललंय. २००६ मध्ये बनलेला सिनेमा आज मर्यादित वाटतो, कुचकामी मात्र वाटत नाही. तो पाहताना आज बदललेल्या अनेक गोष्टी मला विचारप्रवृत्त करून गेल्या....
आता पाहू या...
मला काय वाटतं ?
स्त्री-पुरुष संबंध, कुटुंब व्यवस्था, नात्यातल्या गुंतागुंती, मानवाचं विविध प्रसंगी असणारं वर्तन हे सारं मानसशास्त्राशी संबंधित. मला मानसशास्त्र या विषयाचं फार आकर्षण. त्यामुळे सहजच खूप वाचत गेलो. या लेखातील विषयापुरतेच बोलायचे तर “ भारतीय विवाह संस्थेचा इतिहास” या इतिहासाचार्य राजवाडे यांच्या संशोधनात्मक अफलातून पुस्तकापासून, abnormal psychology विषयावरील पुस्तकांपर्यंत विविध लोकांचं लेखन यानिमित्त वाचत गेलोय. शशांक सामक, शांता साठे, राजेंद्र बर्वे, आनंद नाडकर्णी या मंडळींनी या क्षेत्रात महाराष्ट्रात उदंड काम केलं आहे. तरीही हा विषय आपल्याला पुरता आकळला आहे का हा प्रश्नच आहे. २००२ ते २००५ आम्ही “तरुण भारत” कोल्हापूरच्या “स्त्रीविषयक पुरवणी” च्या माध्यमातून विविध लेख, मेळावे, व्याख्यानं आदि स्त्री-जागृतीसाठीचे उपक्रम करत होतो. तेंव्हापासून आजपर्यंत परिस्थिती फार बदललीय असं मात्र वाटत नाही.
नुकतंच २०१६ मध्ये लोकसत्ता पुरवणीत “स्त्री- आणि पुरुष” अनेक प्रसंगी वेगवेगळे का वागतात, लैंगिक संबंध आणि वर्तन  आदिविषयी २०१६ मध्ये डॉ. शशांक सामक यांनी लिहिलेली “ कामस्वास्थ” ही लेखमाला विशेष लक्षात राहिलेली. ती सर्वांनी पुनःपुन्हा वाचायला हवी. खरंतर या नाजूक विषयावर भारतीय प्राचीन संस्कृतीतील ग्रंथानइतक्या मोकळेपणाने अन्य कुणी यावर गेल्या काही शतकांपर्यंत लिहिलं नव्हतं. १९ व्या शतकात पाश्चात्य संशोधक पुढे सरसावले. सिग्मंत फ़्रोइड, जॉन्सन आदिनी मग उदंड काम केलं. आपण आजचे भारतीय मात्र या विषयाबद्दल अजूनही बरेच अनभिज्ञ आहोत, आपापले पूर्वग्रह जपणारे आहोत. “सेक्स” हा शब्दसुद्धा सहजपणे उच्चारणं आपल्याला जमत नाही. त्यापुढील गोष्टी तर दूर की बात.
---
मी जंगलात हिंडणारा. प्राणी-पक्षांच्यावर प्रेम करणारा. त्यामुळे प्राणी, पक्षी यांचं कामजीवनही सहज पाहिलेलं. त्यामुळे मग प्राणी-माणूस यांच्यातील तुलनाही केली. प्राणी कधी बलात्कार करत नाहीत असं ठासून यापूर्वी बोललो देखील होतो. ते खरं असलं तरी म्हणून माणूस असं का वागतो याचं उत्तर मात्र मिळत नाही.
आजकाल पूर्वीपेक्षा माणसे मोकळी देखील झाली आहेत. किमान लहान ग्रुपमधून चर्चा करू लागली आहेत. त्यात तंत्रज्ञान प्रगत झालंय. अनेक गोष्टी एका क्लिकवर आता आपल्याला दिसतात. त्या योग्य असतात की अयोग्य हा भाग वेगळा. मात्र त्या आपल्या मनावर परिणाम करणाऱ्या जरूर असतात. हे सर्व टाळता न येणारं आहे. मग आपलं मन कसं ताब्यात ठेवायचं हा भाग महत्वाचा बनू लागतो. प्राण्यांचा मेंदू आणि आपला मेंदू यात हा फरक असावा. मादी मिळावी म्हणून नर परस्परांत भांडतात. प्रसंगी जीव देखील घेतात. मात्र मादीवर शक्यतो बलात्कार करत नाहीत. (बलात्कार प्राण्यांच्यातही क्वचित घडतात, त्याची कारणंही वेगळी असतात.).
प्राणी मादीशी अनैसर्गिक संबंध ठेवत नाहीत. विकृतपणे कामेच्छा भागवून घेत नाहीत. पैसा, प्रतिष्ठा असे लोभ त्यांना नसतात. त्यामुळे हुंडाबळी, ऑनर किलिंग सारखे प्रकार करत नाहीत. त्याचवेळी अनेकदा माघार घेतलेला नर पुन्हा त्या दोघांच्या समागमात अडसर आणत नाही. तो कट-कारस्थान करून मादीला बळकावत नाही. तिला तिच्या मर्जीने जाऊ देतो.
मात्र माणूस असं वागत नाही. का वागत नाही? फक्त सेक्स नव्हे तर अन्य गोष्टीबाबतही माणूस अनेकदा अनाकलनीय वर्तन करतो. त्यावेळी तो पद, प्रतिष्ठा, परंपरा, कुटुंब असा कोणताही विचार करत नाही. कधी ती बाई असते तर कधी पुरुष. हे असं का घडतं हे शोधू गेलं की समोर येतात मेंदूतील केमिकल लोचे. विविध ग्रंथीतून स्त्रवणारी संप्रेरके आपल्याला असं काही करायला भाग पाडतात. सामान्यतः आपण “आपल्या दृष्टीने वाईट वागलेल्या” माणसाला शिव्याशाप देतो. ओरडतो, मारतो, संबंध तोडून टाकतो. वर म्हणतोही हा किती नरपशू आहे..!! पण पशू असे नसतात हे कळतच नाही.
अगदी आदिवासी समाजात देखील अनेक आगळ्यावेगळ्या प्रथा आहेत. मात्र बहुतेकदा तिथे समलैंगिकता का दिसून येत नाही? हाही प्रश्न मला अस्वस्थ करतो. (माझ्या वाचनात आदिवासींच्या जीवनात असं काही असल्याचे आढळलेले नाही.)
मात्र कैदी, सैनिक अशा लोकांमध्ये समलिंगी संबंध घडल्याचे अनेकदा वाचायला पूर्वी मिळाले आहे. थोडक्यात जिथे नेहमीसारख्या स्त्री-पुरुष संबंधांची शक्यता नाही तिथे असं घडणं समजून घेता येतं. मात्र कामभावना तृप्तीचे सगळे नेहमीचे मार्ग उपलब्ध असताना माणूस (स्त्री आणि पुरुषही) का असं वेगळंच वागतो हा प्रश्न पडतो मला. तसा तो अनेकांना बहुदा पडत असावा. म्हणूनच या सगळ्याच्या मुळाशी जाणारे संशोधन अनेक वर्षं सुरु आहे पण तरीही सर्वमान्य असे कोणतेही ठोकताळे बांधता आले नाहीत.
या सिनेमातील सिच्युएशन विचारात घेतली तर, सुखी कुटुंब आहे. अगदी त्यांचे शारीरिक संबंध देखील सुखाचे आहेत तरीही त्या माणसाला एका पुरुषाचं आकर्षण का वाटतं ?? हा मूळ प्रश्न आहे. तो अस्वस्थ करणारा आहे. विवाहित स्त्रीला परपुरुषाचे किंवा पुरुषाला अन्य स्त्रीचे आकर्षण वाटणे, त्यांचे संबंध असणे ही गोष्ट एकेकाळी सहज स्वीकारली गेलेली. नंतर त्यावर बंदी आणली गेली. विविध नियमात लैंगिकता बांधली गेली. तर आता कुठे लोक हल्ली कुचकुचत का होईना जोडीदाराचे असे संबंध स्वीकारू लागलेत. शहरांपेक्षा गावागावातून पतीच्या बाहेरख्यालीपणाचा असा स्वीकार (acceptance) जास्त सहजपणे झालेला दिसतो. तसं स्त्रीच्या बाबत मात्र घडत नाही. तिलाच बदफैली ठरवायची समाज घाई करतो.
प्रश्न शिक्षेचा नाही, स्वीकार किंवा अस्वीकार करण्याचा नाही तर ते आकर्षण मुळात का वाटतं हा आहे. याचा धांडोळा घेतला तर मेंदूतील केमिकल लोचे, नर-मादीच्या आदिम भावना सामोऱ्या येतात.
समोर स्त्री पाहिली की तिच्या विशिष्ट अवयवांकडे पुरुषांचं सर्वप्रथम लक्ष जाणं हे स्वाभाविकच असतं कारण त्याच्या मेंदूची रचनाच तशी असते. स्त्री मात्र असा विचार नेहमीच करत नाही. समोर आलेल्या पुरुषातील अन्य क्वालिटी ती पहाते. पुरुषांचं प्रथम वर्तन जरी एकवेळ मान्य केलं तरी दिसेल ती स्त्री आपल्यासोबत बेडवर आलीच पाहिजे हा अनेकांना वाटणारा विचार आणि त्यासाठी घडणारी बलात्कारासारखी कृती हा मात्र अत्यंत चुकीचा मार्ग आहे. तिथे समस्या आहे.
तो विचार मेंदूत कसा येऊन बसला याचा मागोवा घेतला तर मग आपण संगोपन, संस्कार, आजूबाजूची परिस्थिती आदि मुद्द्यांकडे येऊन पोचतो. घरातले, शेजारचे लोक एखाद्या परस्त्रीकडे कोणत्या नजरेने पाहतात हे जेंव्हा लहान मूल / युवक  आजूबाजूला पहात असतो तेंव्हा ते तसा विचार करायला प्रवृत्त होऊ शकतात. तसेच सर्व काही ठीक असताना नंतरच्या आयुष्यात त्याच्या लैंगिक जाणीवा सकारण-अकारण दडपल्या गेल्या असतील तर तो विकृत विचाराला प्रवृत्त होऊ शकतो. मुळात स्त्रीवर लैंगिक अत्याचार करणं हा तिच्यावर अधिकार गाजवण्याचा एक भाग असतो. तसं पाहायला गेलं तर पुरुष हा लैंगिक संबंधाबाबत परावलंबी आहे. स्त्री त्याला सहज प्रतिसाद देईल असं टेक्निकली होत नाही. त्याने तिचा अनुनय करणे, तिला फुलवत नेणे अपेक्षित असते. मात्र वर्षानुवर्षे झालेल्या संस्कारामुळे स्त्रीचा अनुनय करणं त्याला मानहानीकारक वाटतं. “मी म्हणतो तसं आणि तेच तू केलं पाहिजे” या पुरुषप्रधान मानसिकतेमुळे सगळीच गोची होऊन जाते. आणि म्हणून मुलींना स्व-संरक्षण, लैंगिक शिक्षण देण्यापेक्षा मुलांना “स्त्री सोबत कसं वागले पाहिजे?” याचं शिक्षण देण्याची आता गरज आहे.
सामान्य स्त्री-पुरुष संबंधातच इतक्या समस्या आहेत की त्यावेगळया गोष्टींबाबत बोलणं मग बाजूला पडते नेहमी.
मुळात विवाहित स्त्री आणि पुरुषातील संबंध हीसुद्धा आपल्यासाठी फार गुंतागुंतीची गोष्ट आहे. विविध सर्वेक्षणांचे निष्कर्ष, महिला दक्षता समिती, स्त्री सहायक संघटना यांच्यासमोर इतक्या घृणास्पद गोष्टी येतात की आपली तर मतीच गुंग होऊन जाते. मध्यंतरी एक घटना अशीच घडलेली की, एका पतीने रागाच्या भरात एक झाडू पत्नीच्या गुप्तांगात घातला. ती त्यातून शेवटी मेलीच. काय सोसलं असेल तिनं? पण तरीही तिनं सुरुवातीला तक्रार दाखल केली नाही. हे ऐकलं की मन थरकापून उठतं.
कित्येकदा लग्नाच्या बायका देखील त्यांच्या इच्छेविरुद्ध नवऱ्याकडूनच भोगल्या जातात. त्यांनी याविरुध्द ब्र उच्चारला की जवळच्या, वयाने ज्येष्ठ बायका देखील त्यांना “नवरा आहे बाई...सगळं सगळं सहन करायचं..” असं सांगून गप्प करतात...! मुळात सेक्स आणि त्यातून मिळणारं समाधान ही मेंदूत घडणारी घटना आहे, आपली इंद्रिये ही केवळ एक टूल / साधन आहेत हेच लोकांना कळत नाही. म्हणूनच मग विविध तेलांच्या जाहिराती, जास्त वेळ संबंध ठेवता यावीत म्हणून संप्रेरके असं काही न काही बाजारात येत जातं. खपवलं जातं. दोन माणसांची मने जुळली की शरीर जुळणं ही सहज घडलेली प्रक्रिया असायला हवी हेच लोकांना उमगत नाही. त्या जुळण्यासाठी कोणतंही बंधन असता कामा नये हे जितकं खरं तितकंच विकत घेऊन किंवा जबरदस्तीने संबंध घडता कामा नये हे देखील खरं. लग्न करून दिलं की आपली जबाबदारी संपली असं मानणारी आपली संस्कृती जितकी याबाबत वरवर पहाते तितकंच स्त्री म्हणजे एक भोगवस्तू हेही पुनःपुन्हा ठासून सांगत राहते.
त्यामुळे समलैंगिक संबंध हा त्यानंतरचा भाग मग अधिकच गुंतागुंतीचा बनतो.
समलैंगिकता किंवा अन्य प्रकार हे विकृती मानावेत का याविषयी बरंच चर्चा-चर्वण समाजात होत आहे. “ह्या घाणेरड्या विषयावर बोलता तरी कसं हो??” इथपासून विषय टाळण्याकडे झुकणारा समाज आता चर्चा, संमेलन, मोर्चे, चित्रपट, पुस्तकं या द्वारे किमान व्यक्त होऊ पाहतोय, बोललेलं ऐकायचा प्रयत्न करतोय  हे एक चांगलं लक्षण म्हणायला हवं का?. मुळात जगभरातील सर्व जाती-धर्माच्या, परंपरेच्या लोकांमध्ये सामान्य स्त्री-पुरुष संबंधाव्यातिरिक्त अन्य संबंध असतात / होते  हे आता जगमान्य आहे. ते तसे असावेत का? हा संघर्षाचा मुद्दा आहे.

मुंबईच्या ट्रेन मध्ये लहान मुलांना कुरवाळणारी, अन्य पुरुषांच्याच अंगचटीला जाणारी काही सामान्य माणसं मी पाहिलेली. एकाला तर लोकानी पकडून पोलिसाकडे दिलं. सगळे शिव्या देत असताना पोलिसांनी त्याला स्टेशनवर खूप मारलेलं. कुठल्यातरी ऑफिसमधला तो साधा कारकून असावा. कसं असेल त्याचं खाजगी जीवन? त्याच्या नैसर्गिक कामभावनांची तो का घरी तृप्ती करू शकला नसेल? मग वेश्यागमन करण्याऐवजी असे विकृत चाळे का गुपचूप करत असेल? असे प्रश्न मनात निर्माण झालेले. ते कुणाला विचारायचं धाडस तेंव्हा नव्हतं. आताही अशा गोष्टीवर कुणाशी आपण चर्चा करू शकतो?? असेच  अन्य काही जण पाहिलेले. त्यात अविवाहित होते पण नीट संसार असणारेदेखील होते. अविवाहित माणसाची, पौगंडावस्थेतील मुलांची कुचंबणा एकवेळ समजून घेता येईल. पण विवाहित माणूस असं कसं वागू शकतो हे पाहून धक्का बसलेला तेंव्हा.
आता जाणवतंय की अनेक गोष्टी खरंच आपल्या हातात नसतात. आपला मेंदू एखाद्या क्षणी फार वेगळा वागू शकतो याची आपल्याला कल्पना असायला हवी. ती आपण केलेली नसते. आपल्या मेंदूनं कसं वागावं याचं कितीही शिक्षण आपण दिलं तरी काही आडाखे बांधणे इतकंच आपण करू शकतो. जेंव्हा घटना समोर येते तेंव्हा आकांडतांडव करणं, मारहाण करणं अशी जी प्रतिक्रिया दिली जाते ती चुकीची असते. अशा प्रसंगी आवश्यक असतं समुपदेशन. अत्यंत तज्ञ व्यक्तीने शांतपणे केलेलं. ते मात्र आपण करत नाही. अनेकदा हे प्रसंग भल्यामोठ्या पहाडासारखे समोर उभे ठाकतात आणि आपली मतीच गुंग होऊन जाते. आपण त्यात अधिक कोलमडत जातो.
मुळात चूक काय आणि बरोबर काय हे नेहमी आपण आपल्या सोयीने ठरवत असतो असं मला वाटतं. कधी ती वैयक्तिक सोय असते, कधी कौटुंबिक तर कधी सामाजिक. मात्र “त्या” व्यक्तीला काय वाटतं याचकडे आपण दुर्लक्ष करतो. खरंतर तिचं मत हे प्राधान्यक्रमात असलं पाहिजे. एखाद्या मुलीला एखाद्या घरी नांदायचं नाहीये तरी तिला तिथेच जबरदस्तीने ठेवणं हे जितकं अनावश्यक आहे तितकंच एखाद्या मुलीला तिच्या मित्रासोबतची मैत्री जपू देणं, अगदी शरीरसंबंध ठेऊ देणं आवश्यक आहे. त्या मुलीला जे वाटतं ते तिला करता यायला हवं. ते चूक आहे का बरोबर हे तिला आज नाही तर उद्या उमगेल. तेंव्हा तिचे निर्णय तिला घेऊ देत. मात्र आपण असं करत नाही.
लहान वयापासून सतत आपण मुलांना “हे कर/ हे करू नको..” असंच शिकवत जातो. तिथून चुकांची मालिका सुरु होते. अगदी लग्नानंतर एकत्र राहणाऱ्या जोडप्यातील किती नवरे स्त्रीच्या संमतीनंतर समागम करतात? त्या समागमानंतर कितीजण स्त्रीला “सुख” मिळालं का याचा विचार करतात. तिच्याशी हळुवार संवाद साधतात?? मला वाटतं काही मोजकीच माणसं असं करत असतील. आपली वासना भागली की बास अशीच आपली पुरुषी मानसिकता. शेकडो वर्षांपासूनची.
एका बाईला देखील माणूस म्हणून जाणीवा आहेत याचाच आजदेखील आपण विचार करणार नसू तर आपण प्रगत झालो असं कसं म्हणायचं? हातात मोबाईल आले, हाय क्वालिटीच्या पोर्न फिल्म पाहता येऊ लागल्या, अनेक नवनवीन साधनं वापरता यायला लागली म्हणजे प्रगती समजायची का? याच लेखात वर म्हटलं तसं, आपण पुन्हा एकदा लैंगिक संबंध हे “विशिष्ट अवयवांपुरते” असतात हेच तर गृहीत धरतोय की मग. मेंदूतली सुखद संवेदना कुठं राहिली मग?? परस्परपूरक सुखद संबंधांचा कधी विचार करणार आपण? त्यात पुन्हा अनेक चुकीच्या गोष्टी सतत मीडियातून पाहून “स्त्रीला असंच वाटत असणार”, “हे असं केलं की तिला चालतं” वगैरे चुकीचे ठोकताळे वर्षानुवर्षे आपण उराशी धरून बसलोयच. हे कधी बदलणार?
आपण प्रगत न होता उलट मागास होत तर नाही ना चाललोय? अशी भीती मग वाटू लागते.
मुळात स्त्री चूक की बरोबर, भिन्नलिंगी आकर्षण हेच उत्तम असं ठोक विचार यापुढे करून चालणार नाहीये. प्रत्येक माणूस वेगळा असतो, प्रत्येकाची समस्या / वर्तन वेगळंच असू शकतं हे आता समजून घ्यायला हवं. त्या व्यक्तीला निरोगी जगता यायला हवं, त्याच्या वर्तनातून समाजाला त्रास होणार नसेल तर त्याला जसं वाटेल तसं जगता यायला हवं हे महत्वाचे आहे.
आज जगातल्या केवळ ८६ देशात समलैंगिकता आणि अन्य गोष्टी स्वीकारल्या गेल्या नाहीयेत. त्यात आपण आहोतच. मात्र उर्वरित जग केंव्हाच पुढच्या नियोजनाला लागलंय. मुक्त वातावरणामुळे लोक आता किमान व्यक्त होऊ शकतील. ते स्वातंत्र्य त्यांना आणि महिलांना गेल्या हजार वर्षात नव्हतंच. विविध आरोग्य सुविधा, समुपदेशन सुविधा, दडपणरहित जीवन अशा साठी काम करू लागलेत. सध्याची कुटुंबव्यवस्था हा भाग तर हळूहळू सर्वत्र इतिहासजमाच होत राहील असं वाटतं. त्याऐवजी विविध लहान कम्युनिटीज तयार होतील. आपल्याला जिथं सुखी, सुरक्षित वाटतं तिथं एकत्र येण्याची मानसिकता वाढेल. जात-धर्म-पंथ-प्रांत आदि वर आधारित कम्युनिटीज तिथं असतीलच पण एक-पालकत्व निभावणारे, लिव-इन-रिलेशनशिप वाले, समलैंगिक, उभयलिंगी, अखंड ब्रह्मचारी राहणारे अशा विविध ग्रुपमधून समाज पुढे सरकत राहील. माणूस नव्या वाटा शोधत राहील. कधी चुकेल कधी पुढे जाईल.
हा सगळा काळ ताण-तणावाचाच असणार आहे. त्यामुळेच मानसशास्त्रातील विविध शाखांवर नवे संशोधन करावे लागेल. नवे परिणाम समोर आले तर त्यानुसार बदल करून घ्यावे लागतील. अभ्यासपूर्ण समुपदेशन अल्प खर्चात उपलब्ध करून द्यावं लागेल. त्यामुळे वर्तनसमस्यांकडे वैज्ञानिकदृष्ट्या पाहता येईल.
भारतीय जीवनशैलीतील त्रुटींमुळे अर्थातच त्रास भोगण्यात पुन्हा महिलाच केंद्रस्थानी येऊ शकतात. त्यासाठी तसेच भिन्न वर्तनशैलीमुळे स्त्रीचे शोषण होऊ नये यासाठी जास्त काम करावे लागणार आहे.
तुम्ही होमो आहात, लेस्बो आहात की बाय सेक्सुअल हा भाग तुमच्या बेडरूमपुरता उरला पाहिजे असं मला वाटतं. तुम्ही तुमच्या लैंगिक गरजा, कुणाचही शोषण करून भागवत नसाल तर ते समाजानेही स्वीकारायला हवं.  तुमच्या आवडीनिवडीचा समाज चालत राहण्यावर परिणाम होता कामा नये हे स्वीकारायला हवं. एकेकाळी अनेकजण जे स्वतःला कोसत असतील, आपण विकृत आहोत असं समजत असतील, त्यांचे गुण बाजूला ठेवून जर जीवन व्यतित केलं असेल तर त्यांना आता मोकळेपणाने समोर येता येईल. आपली करियरची स्वप्नं पूर्ण करायला धडपडता येईल.
काहीच चूक नसतं आणि काहीच बरोबर नसतं. प्राप्त परिस्थितीनुसार अनेक गोष्टी बदलत राहतात. भूक, झोप, भय, मैथुन, लोभ, मोह, मत्सर ह्या भावना आपल्यासोबत जन्मजात असतातच. त्यांचा अतिरेक वाईट असतो. हे जसं आपल्याला आता कळू लागलंय तसंच कामप्रेरणा हीही मनुष्यागणीक वेगवेगळी असणार याचा स्वीकार करायला हवा. जबरदस्तीने संबंध न ठेवता आपापली भूक कुणी भागवत असेल तर त्याला अटकाव करणे, त्याचा निषेध करणे, त्याला वाळीत टाकणे हे आपण करू नये असं मला वाटतं.
आपण कितीही मुखवटे घेतले तरी त्याला “ती” हवी आणि तिला “तो” हवा हेच वैश्विक सत्य आहे. ९० टक्के माणसं परस्परांशी एकनिष्ठ राहतीलही. त्यांनी राहावं देखील. त्याचा आनंद आहेच. त्यांनी परस्परांना समजून घेत उत्तम सहजीवनाची मजा जरूर लुटावी. मात्र जर एखादा किंवा एखादी वेगळी वागत असेल तर अशी ती उरलेली मंडळी संपवून टाकली पाहिजेत असं बाकीच्यांना वाटता कामा नये. त्यांना त्यांची स्पेस मिळायला हवी.
 त्याला अपेक्षित असणारी “ती” जर त्याला “मित्राच्यात” सापडत असेल, किंवा तिला हवं असलेलं सुख “त्याच्याकडून” मिळत नसेल, आणि म्हणून त्यांनी आपापले मार्ग स्वीकारले तर त्यांना रोखणारा मी कोण हा प्रश्न आपण स्वतःला विचारायला हवा. स्वतःला नैतिक पोलीस समजत राहू नये असं मला वाटतं.

“ जो जे वांछील तो ते लाहो...” असं जगता आले तर विश्व सुखी होईल. विशिष्ट बंधनं यापुढे कुणावरही लादली जाता कामा नयेत. मात्र त्याचवेळी प्रत्येक नागरिकाला स्वतःचे मन जपणे अत्यावश्यक ठरेल. आणि इथे पुन्हा आपल्या प्राचीन परंपरेतील “मुक्तता” मदतीला येईल. “अचपळ मन माझे, नावरे आवरीता...” असं म्हणणारे समर्थ रामदास आणि त्यांच्यासारखे विविध गुरुजन मानसशास्त्राच्या अंगाने पुन्हा नव्याने अभ्यासावे लागतील. विविध उपायांद्वारे आपल्या मनावर आपणच अंकुश ठेऊ शकलो तर आणि तरच समाज म्हणून मानवाची प्रगती होऊ शकेल. त्यातून कदाचित अशी नाती हळूहळू कमी देखील होत जातील किंवा वाढतीलही. नेमकं सांगता येत नाही. मात्र कोणतही नातं हे मुक्त असावं पण शोषण करणारं नसावं. नुसती मुक्त व्यवस्था हेही उत्तम समाजाचं प्रतिक असू शकत नाही तर “शोषणमुक्त” व्यवस्था हे समाजाचं वैशिष्ट्य बनायला हवं.
निकोप आणि शोषणमुक्त लैंगिक संबंध हा आणि हा त्याचा बेस ठरणार आहे. शतकानुशतके/ वर्षानुवर्षे आपल्या मनात / समाजात दडपून ठेवलेलं वर उफाळून येताना काहीजणांना त्याचा चटका नक्कीच बसेल. ती ज्वाला कुणाच्या घरातून उठेल हेही सांगता येणार नाही. मात्र ती उठली तर आपण कसं वागायला हवं हे प्रत्येकाला आता ठरवावं लागेल. भविष्यात आपल्या घरात, शेजारीपाजारी, परिचितांच्या घरात सर्वमान्य नसणारं काही नक्कीच घडू शकतं. त्याची धग आपल्यालाही लागू शकते. मात्र एखाद्याचं कोंडलेलं विश्व मुक्त होतं असेल तर ती धग सोसायला हवी. मला असं वाटतं...
तुम्हाला??
-सुधांशु नाईक, कोल्हापूर. ( ९८३३२९९७९१).

Wednesday, 30 August 2017

सह्याद्रीतील अनोखी प्रयोगभूमी

🍂
भारतातलं सामाजिक व भौगोलिक वैविध्य इतकं आहे की एका ठिकाणी यशस्वी झालेला प्रयोग दुसरीकडे राबवता येईलच याची शाश्वती नाही व राबवलाच तर यशस्वी होईल याची खात्री नाही. हे अन्य कार्यकर्त्यांप्रमाणेच  मंडळींना ठाऊक होतं. त्यामुळे आपल्या अडचणींवर आपणच उपाय शोधत पुढे जायचं तत्व अनुसरुन कामाला सुरुवात झाली. त्यातूनच एक नवी प्रयोगभूमी लवकरच निर्माण होणार होती..!

कोयना ते चिपळूण हा घाटमाथा ते पायथ्यापर्यंतचा प्रवास डोळ्यांना नेहमीच अवर्णनीय सुख देत रहातो. त्यात पावसाळ्यातले दिवस म्हणजे सगळीकडे घनदाट हिरवाई. एक कुंभार्ली घाटाची वाट व किरकोळ रस्ते सोडले तर सारं काही झाडी झुडुपात दडून गेलेलं असतं.

घाटाची दहाबारा वळणं ओलांडत खाली उतरलं की हवेतला गच्च दमटपणा लगेच जाणवू लागतोच.
घाट संपवून खाली उतरल्यानंतर जरा गाडी बाजूला थांबवून मागे पाहिलं की दिसते सह्याद्रीची उभी कातळभिंत. माथ्यावरचा जंगली जयगड धुक्यातून मधूनच डोकावतो. काही विशिष्ट ठिकाणाहून जर धुकं नसेल वासोटा, नागेश्वर, चकदेव आदि गिरीशिखरं अधूनमधून दर्शन देतात.

या सगळ्या पर्वतरांगा, त्यांच्या खालपर्यंत उतरलेल्या सोंडा व त्यातल्या द-याखो-यात इथली खरी स्थानिक प्रजा अनेक दशकं रहातेय. तीही लहानसहान झोपडी किंवा झापांतून.

ते आहेत गवळी- धनगर आणि कातकरी.

प्राचीन काळी कधीतरी घाटवाटांच्या संरक्षणासाठी, व्यापारी तांड्याना मदत करताना ही मंडळी इथं स्थिरावली. कोणत्याही शहरी सुविधांचा फारसा लाभ यांच्या अनेक पिढ्यांना फारसा कधीच लाभला नाही. इथं मुलं जन्माला येत राहिली, गुरंढोरं व वन्य प्राण्यांच्या साथीनं जगत मरत राहिली. क्वचित कुणी शिक्षणाची वाट चालू लागला तर दारिद्र्यानं त्याची पाऊलं रोखली.


इथल्या मुलांचं शिक्षण हाच मुख्य विषय डोक्यात ठेवून मग " श्रमिक सहयोग" या संघटनेचं काम सुरु झालं. राष्ट्र सेवादलाचे संस्कार रक्तात भिनवलेली ही मंडळी. सानेगुरुजी, एस एम जोशी, ना. ग. गोरे, प्रधान सर आदि मंडळींचं शिक्षणविषयक तत्वज्ञान " साधना"तून व अन्य प्रकारे तनामनात झिरपलेलं होतंच. त्याला आता अनुभवाची जोड मिळू लागली.

भारतातलं सामाजिक व भौगोलिक वैविध्य इतकं आहे की एका ठिकाणी यशस्वी झालेला प्रयोग दुसरीकडे राबवता येईलच याची शाश्वती नाही व राबवलाच तर यशस्वी होईल याची खात्री नाही. हे अन्य कार्यकर्त्यांप्रमाणेच याही मंडळींना ठाऊक होतं. त्यामुळे आपल्या अडचणींवर आपणच उपाय शोधत पुढे जायचं तत्व अनुसरुन कामाला सुरुवात झाली. त्यातूनच एक नवी प्रयोगभूमी लवकरच निर्माण होणार होती..!

संस्थेच्या उभारणीत सुमारे तीस वर्षांपूर्वी सहभागी असलेल्या राजन इंदुलकर यांच्याशी बोलताना मग हा सारा इतिहास आपल्या डोळ्यासमोर उभा राहू लागतो.

आजही कोळकेवाडी, ओमळी, अडरे, अनारी, तिवरे, कळकवणे, धामणंद, चोरवणे या सा-या पट्ट्यात वाहतुकीची मर्यादित साधनं उपलब्ध आहेत मग 30 वर्षांपूर्वीच्या परिस्थितीची कल्पनाच न केलेली बरी.

जिथं रोजचं तेल मीठ आणायलाही कित्येक मैल चालून जावं लागे, कुणाच्या घरी, शेतात दिवसभर  गड्यासारखं राबावं लागे तेव्हा कुठे दोन चार दिवस पोट भरेल इतके तांदूळ मिळत. रानातलंच काहीतरी शिजवून खायचं याचीही पोटाला सवय झालेली.

रोज जगणं व पोट भरणं हेच इतकं संघर्षपूर्ण होतं की शिक्षणबिक्षण यासाठी वेळ कुठून आणायचा?
त्यातही जवळच्या गावात जास्तीत जास्त चौथीपर्यंतची शाळा. तिथंही विविध अडचणी.

 त्यातही ते चारभिंतीतलं शिक्षण या रानोरानी हिंडणा-या कातक-यांसाठी अगदीच निरुपयोगी होतं. झाडांवरचा मध कसा काढायचा, फळं कशी काढायची, घर शाकारणी कशी करायची, गाईगुरांना रोग होऊ नये म्हणून काय करायचं, लहानसहान आजारावर कोणतं अौषध द्यायचं याचं कोणतंही शिक्षण त्या शाळेत मिळत नव्हतं.

या सा-यांसाठी मग श्रमिक सहयोग कष्ट करु लागलं. अनेक धनगरवाडे, वस्त्यांमधे कुणीतरी एखादा शिक्षक पोचू लागला. कधी काही डोंगर चालत ओलांडावे लागायचे तर कधी अनगड डोंगरधारेवरुन खडा चढ चढून जावं लागे. इतके श्रम करुन तिथं पोचावं तर मुलं बापासोबत डोंगरात काही कामाला गेलेली असायची.

1992 ते 2004 या काळात तरीही संस्थेनं एकदोन नव्हे तर तब्बल 26 शाळा आडवाटेवर विविध ठिकाणी चालवल्या. मुलांना शिकवतांनाच तिथलं जीवन, त्यांचं राहणीमान, भाषा, जगण्यासाठीचे आडाखे याची नोंद घेण्यात आली.
या कामात सर दोराबजी ट्रस्ट, इंडो जर्मन सोशल सर्व्हिस सोसायटी, सेव्ह द चिल्ड्रन कॅनडा आदि संस्थांचंही सहकार्य मिळालं.

या सगळ्या मदतीतून सह्याद्रीच्या उभ्या कड्याच्या पायथ्याशी व कोळकेवाडी जलाशयाच्या पिछाडीस ( कोयनेचं पाणी वीज निर्मितीनंतर डोंगराच्या पोटातून याच जलाशयात येतं. पुन्हा त्यावर वीजनिर्मिती होते व मग ते वाशिष्ठी नदीत सोडलं जातं.) सुमारे 17 एकर जागा ताब्यात आली.


आणि इथे सुरु झालं एक प्रामाणिक कार्य. तीच ही प्रयोगभूमी.

राजन इंदुलकर, मंगेश मोहिते व त्यांचे सहकारी गेली 10-12 वर्षे इथं एक आगळीवेगळी निवासी शाळा चालवत आहेत. कातकरी, गवळी-धनगर आदि वनवासी मंडळींची सुमारे 30 - 40 मुलं सध्या इथं रहाताहेत.

सकाळी त्यांचा दिवस नेहमीप्रमाणे सुरु होतो. शालेय शिक्षण व विविध खेळ खेळतानाच त्यांना जंगलांची जोपासना कशी करायची, शेती कशी करायची, पाणी जपून कसं वापरायचं आदि जीवनावश्यक गोष्टींचंही शिक्षण मिळतं. जगण्यासाठीची कौशल्यं विकसित करायचं शिक्षण मिळवतानाच संगीत, गायन, चित्रकला आदि छंदांचंही शिक्षण मिळतं. मुलं मस्त आनंदात शिकत रहातात.

या प्रकल्पाच्या सुरुवातीला कोल्हापूरच्या शिक्षणतज्ज्ञ लीलाताई पाटील यांनी अर्थसहाय्य दिलं. मुलांच्या गरजा ओळखून आवश्यक तशी इमारत उभी राहिली. रत्नागिरी, पुणे, मुंबई, सातारा, कोल्हापूर आदि जिल्ह्यांतूनही काही ना काही मदत मिळत गेली. त्यातून संस्थेचं काम सुरु राहिलंय.

यापुढेही इथं बरंच काही घडवायची या सर्व कार्यकर्त्यांची इच्छा आहे. मात्र विविध साधनं, त्यासाठीचे पैसे हे सारं कमी पडतंय.
शेकडो हातांच्या मदतीची त्यांना गरज आहेच. जेव्हा मुंबई पुण्यात एकेका मुलाच्या शिक्षणासाठी वर्षाला दीड दोन लाख रुपये सहज खर्च केले जातात, त्याचवेळी प्रयोगभूमीतील निवासी शिक्षणव्यवस्थेत 30-40 मुलांचा दरमहाचा खर्च सुमारे 70 हजारांपर्यंत जातोच. केवळ लोकांच्या सहकार्यानेच हा प्रकल्प कार्यरत आहे व यापुढेही कार्यरत राहिला हवा.

इथल्या मुलांच्या उच्च शिक्षणासाठी, त्यांना काही स्वयंरोजगार करता यावा यासाठी अनेकांनी मदतीचा हात पुढे करायला हवा. आपला घरसंसार सांभाळून, चैन व मौजेच्या सर्व मोहांना बाजूला करत जी मंडळी इथं निरंतर राबताहेत त्यांना मनोमन सलाम करावासा वाटतो.

त्यांचं काम पुढे जोमाने वाढावं व या दुर्गम आदिवासी मुलांनाही सुखाचे चार क्षण मिळावेत म्हणून शहरांतील अनेकांनी या संस्थेला भेट द्यायलाच हवी. त्यांच्याशी संवाद साधायला हवा. त्यानंतर मग जमेल तशी मदतही करायला हवी. तीच एक उत्तम देवपूजा व तेच अतिशय पवित्र असं काम ठरेल हे निश्चित.

आज देशविकासाचं आवाहन सर्व स्तरांवरुन होत असताना गावोगावी,  दुर्गम ठिकाणी राहणा-या, साध्यासुध्या  सोयींपासूनही वंचित असलेल्या  आपल्या अशा  देशबांधवांना मदत केली तर हीच सगळ्यात मोठी देव, देश अन् धर्मसेवा ठरेल असं मला वाटतं. तुम्हांला ?

- सुधांशु नाईक ( nsudha19@gmail.com) 🌿

सर्व वाचकांनी जरुर भेट द्यावी म्हणून संस्थेचा पत्ता, कार्यालयाचा पत्ता व फोन नंबर पुढे देत आहे.

संस्थेचा पत्ता :-
प्रयोगभूमी, कोळकेवाडी, कोयना प्रकल्पाच्या  चौथ्या टप्प्याजवळ, ता. चिपळूण.

श्रमिक सहयोग कार्यालय:-
मु. पो. सती चिंचघरी, ता. चिपळूण, जि. रत्नागिरी. - 415604.

फोन - 02355- 256004, 256027

मोबाईल - 9423047620.

ईमेल - shramik2@rediffmail.com

( नोंद - संस्थेला देणगी दिल्यास कलम 80 G अंतर्गत आयकर सवलत उपलब्ध आहे. )