marathi blog vishwa

Sunday, 5 April 2020

तेजस्वी सुनीताबाई....

सुनीताबाई. काही मोजके साहित्यप्रेमी वगळता त्या आता जणू सर्वांच्या विस्मरणातच गेल्याहेत. मंगला गोडबोले यांच्या " सुनीताबाई" या पुस्तकानं त्यांच्याबाबतच्या विचारांना पुन्हा चालना दिली. त्यानिमित्ताने हे लेखन....

पु.ल. देशपांडे या खेळिया ची ही अर्धांगिनी. त्यांच्याइतकीच कर्तृत्ववान, त्यांच्यारखीच प्रतिभावान अन् त्यांच्यापेक्षा सामर्थ्यवानही!
सुनीताबाईंचं सामर्थ्य अनेक बाबतीत लख्ख जाणवणारं आहे. एका चांगल्या घरची ही मुलगी पुढे बेचाळीसच्या चळवळीत भूमिगत क्रांतिकारक/ कार्यकर्तीचं काम धडाक्यात अन् जबाबदारीने पार पाडते. नंतरच्या आयुष्यात जेव्हा स्वातंत्र्यसैनिकांच्या पेन्शनचा मुद्दा येतो तेव्हा नया पैसा घ्यायलाही नाकारत म्हणते, " देशसेवा हे माझं कर्तव्य होतं. मी केलं. ती काय नोकरी नव्हती पेन्शन घ्यायला." खोटे दाखले जोडून जेव्हा काहीजणांकडून आयुष्यभर पेन्शन मिळवली जाते तेव्हा असं करणा-या सुनीताबाईंचं तेजस्वीपण अधिक तळपदारपणे समोर येतं. 

त्यांचा सर्वत्र संचार असाच होता हे अनेकजण सांगतात. खरंतर आम्ही जरा कुठे वयात आलो, चार गोष्टी उमगू लागल्या तेव्हा  हे दोघंही उतारवयात होते. बहुतेक सर्वच कार्यक्रम बंद झालेले. क्वचित कुठेतरी भाषणाला पु. ल. जात असायचे. आमच्या चिपळूणच्या वाचनमंदिराच्या इमारतीचा जीर्णोध्दार झाला तेव्हा पुलंनी केलेलं भाषण ऐकलेलं. तितपतच त्यांचा वावर उरलेला.

त्यामुळे माझ्या पिढीला पु.ल.- सुनीताबाई भेटले ते मुख्यत: पुस्तकांतून, आॅडियो- विडियो रेकाॅर्डिंग्ज मधूनच.
" आहे मनोहर तरी.." मधून किंवा " जीएंच्या पत्रसंवादातून" सुनीताबाई सामो-या आल्या होत्याच. तर नंतरच्या काळात सोयरे सकळ किंवा मण्यांची माळ सारख्या पुस्तकांतूनही. मात्र त्यापेक्षा जास्त ठसठशीत असं त्यांचं दर्शन जे घडलंय ते इतरांच्या लेखनातून.

***
बहुतेकांच्या लेखनात त्यांचं कठोरपण, करारीपण, बारीक बारीक तपशील पहाण्याची काटेकोर नजर व छानछोकीत न रमलेलं साधेपण जाणवतंच. त्या पलीकडे जात आपल्या नव-याला जपणारी, त्याचं कलाविश्व फुलतं रहावं म्हणून अनेक गोष्टी सांभाळणारी, प्रसंगी बदनामी स्वीकारायला तयार अशी जी खमकी स्त्री दिसते ती भन्नाट आहे. 
त्यात परत गंमत अशी की त्यांनाही प्रतिभेचं वरदान आहे, त्यांच्याही अंगी उत्तम अभिनयक्षमता आहे, त्यांच्याही लेखणीवर सरस्वतीचा वरदहस्त आहे तरीही कोणतीही ईर्षा न बाळगता, त्या स्वत:चं सगळं बाजूला सारुन नव-याला फुलू देतात. तेही पुन्हा युगायुगांच्या सोशिक स्त्रीमूर्तीसारखी न बनता..! प्रसंगी नव-याला लेखनातल्या चुका परखडपणे सुनावतात. कित्येक गोष्टी पुन्हा लिहायला उद्युक्त करतात.
नव-याच्या सवयींचे लाडकोड पुरवताना त्याच्यासोबत अनेक कार्यक्रमात सक्रीय सहभाग नोंदवतात. प्रसंगी कौतुकाची अपेक्षा न करता, झालेल्या कौतुकानं शेफारुन न जाता नवनिर्मितीचा ध्यास बाळगतात. 
हे सारं करताना त्यांच्यातलं गृहिणीपण कधीही सुटत नाही. म्हणूनच पैसा असो वा ओढग्रस्तीचे दिवस, त्या सगळ्या गोष्टी निगुतीनं निभावून नेतात. परत काहीही करताना तडजोड करत कसंतरी न उरकता केलेल्या प्रत्येक गोष्टीत सर्वोत्तम दर्जा जपायची अथक धडपड करतात.

***
मंगला गोडबोलेंच्या पुस्तकात या सर्व गोष्टी जाणवू देणारं मग बरंच काही दिसत रहातं. 
उदा. हे पत्र पहा.. मोहन ठाकूर हे बंधू त्यांच्या पत्रात सुनीताबाईंविषयी लिहितात, 
" माईच्या काटकसरी रहाण्याची आम्ही काहीजण खूप चेष्टा करायचो. उधळपट्टी न करण्यामागे तिचा एक उद्देशही होता. सांसारिक गरजा अधिक असल्या की मग त्या भागवण्यासाठी पैसे कमवायचे आणि ते कमवण्यासाठी काही न काही  तडजोडी करायच्या. भाईंना आपल्या आयुष्यात अशा कोणतीही तडजोड करायला लागू नये यासाठी माईच्या काटकसरी वागण्याचा खूप फायदा झाला. 
पुढे जेव्हा स्वकष्टार्जित पैसे मिळू लागले तेव्हासुध्दा जास्ती पैसे आले तर ते समाजकार्याला खर्च करावे पण स्वत:च्या गरजा विनाकारण वाढवू नये हा दोघांचाही स्वच्छ उद्देश राहिला.."

हे समाजकार्य करतानाही सुनीताबाईंनी कधी स्वत:चा उदोउदो केला नाही हे मला फार महत्वाचे वाटते. आजकाल पतीची ऐपत, त्याची पदं, त्याची प्रतिष्ठा इतकंच नव्हे तर मुलांची शाळा त्यांच्या अॅक्टिव्हिटीज याबाबत कित्येकजणी इतकी फुशारकी मारत असतात की ऐकायचा वीटच येतो. त्याचवेळी सुनीताबाईंचं हे निस्पृह वागणं मनाला भिडतं. त्या बहुतांश कार्यक्रमात कधीही स्टेजवर पुलंसोबत बसल्या नाहीत. इतकंच नव्हे तर निमंत्रण पत्रिकेतदेखील आपलं नाव येणार नाही याची दक्षता अनेकदा घेत राहिल्या. ज्या अनेक संस्थांना लाखो रुपये ' पु ल देशपांडे प्रतिष्ठान' मार्फत दिले गेले तिथे कुठेही आपलं नाव येऊ नये यासाठी सजग राहिल्या.
अपवाद काही 2, 3 संस्थांच्या वेगळ्या कार्यक्रमांचा. 
एक वेगळा प्रसंग मंगलाबाईंनी नोंदवलाय तो खरंच कौतुकास्पद. "रत्नागिरीच्या पटवर्धन हायस्कूलला 100 वर्षं झाल्याबद्दल त्यांनी एक वैयक्तिक धनादेश दिला. मात्र ते पैसे कोणताही वर्ग किंवा अन्य काही बांधायला नव्हे तर शाळेच्या परिसरातील मुलींच्या प्रसाधनकक्षाच्या बांधकामाला दिले. आज अनेक शहरातील बहुतेक सर्व शाळांमधली प्रसाधनगृहं ही अस्वच्छ, गलिच्छ असतातच. मात्र त्यासाठी कुणीच मदत करत नाही. सुनीताबाईंचं मोठेपण यासारख्या कृतीतून ठळकपणे नजरेत भरतं. इतकंच नव्हे तर त्यांनी मुद्दाम आपल्या देणगीचा फलक त्या प्रसाधनगृहावर लावायला सांगितला व हे पाहून आता इतरही लोक याचे अनुकरण करतील हे सूचित केले."
आपण एकट्यानं दान देऊन फार मोठा फरक पडणार नाही पण त्यामुळे इतरांच्या मनात दानाची जाणीव निर्माण व्हावी यासाठी त्यांची धडपड असायची.

***
सुनीताबाईंचे विचार व आचार यात कधी तफावत नसायची. त्यांचे तिखट विचार त्या स्वत: आधी आचरणात आणून दाखवायच्या. अगदी देवपूजा, कर्मकांडांचंच उदाहरण घ्या ना. 
त्यांना स्वत: ला कधीच दैववाद मंजूर नव्हता. आयुष्यात कधीही त्यांनी देवपूजा केली नाही. मात्र याबाबत इतरांचे स्वातंत्र्य कधी नाकारले नाही. ' वा-यावरची वरात' च्या काळात त्यांच्याकडे गफूर नावाचा एक मदतनीस होता. प्रयोगापूर्वी नारळ फोडणे, धूपदीप करणे हे त्याला गरजेचं वाटे. त्याला सुनीताबाईंनी कधीच हरकत घेतली नाही. तसंच सहवासात आलेल्या पं. मल्लिकार्जुन मन्सूर, साधनाताई आमटे, विजया राजाध्यक्ष आदि स्नेह्यांची पूजापाठाची वेळ, त्याची साधनं हे सांभाळत राहिल्या. 
पुलंचे आजारपण असो किंवा तत्पूर्वीच्या आयुष्यातील अनेक अडचणीचे दिवस असोत त्या नेहमीच प्रयत्नवादी राहिल्या. कधीही नवसायास, पूजापाठ करत राहिल्या नाहीत. आपल्या कर्तव्यात कधीही कुचराई करत राहिल्या नाहीत.
पुलंच्या मातुश्री लक्ष्मीबाई एका पत्रात म्हणतात की, " सुनीता खंबीर आहे म्हणून भाई आहे. नाहीतर त्याची परवड झाली असती. सिनेमाच्या दिवसात भाई रात्रीचं शूटिंग करुन पहाटे चारला घरी यायचा. तेव्हा सुनीता तोवर उपाशी असायची. रात्री दोन नंतर स्वैपाक सुरु करायची, चारला नव-याला जेवायला गरमगरम वाढून मगच स्वत: जेवायला बसायची."
हे करणा-याही सुनीताबाईच असतात !
गृहिणीपण त्यांना मनापासून आवडत असे. साधी भाजी चिरतानाही त्यात नीटनेटकेपणा असे. त्यांनी वाटण केल्यानंतर पाटा वरवंटा किंवा जेवल्यानंतरचं ताट ही पहात रहावं असं असे. किचनमधली प्रत्येक वस्तू जागच्या जागीच असायच्या. अगदी तसंच प्रत्येक पदार्थाची चवदेखील. कोणत्या पदार्थात काय घालायचे याबाबत त्या नेहमीच दक्ष असायच्या. तो पदार्थ चविष्ट बनवतानाच त्या पदार्थाचं रुपही देखणं असावं यासाठी बारीक सरीक काही करत रहायच्या.

***

सुनीताबाई स्वत: स्वतंत्र प्रतिभेच्या व्यक्ती होत्या. मात्र बिजवर अशा पुलंच्यासोबत प्रेमाचा संसार सुरु केल्यावर त्यांनी पुलंमधला खेळिया फुलवत ठेवायला जणू स्वत:च्या आवडीनिवडींना बाजूला ठेवलं. डोळ्यात तेल घालून पुलंवर लक्ष ठेवलं. पुलंचे एकपात्री प्रयोग हे तसे दमछ्क करणारेच. सुनीताबाई तेव्हा पटकन् घेता येईल इतकं घोटभर पाणी घेऊन विंगेत उभ्या रहात. रंगमंचावरच्या एखाद्या गिरकीत पटकन् पुलं तिथं येऊन ते घोटभर पाणी पिऊन पुढचा खेळ रंगवत, समोर प्रेक्षकांना याचा पत्ताही लागत नसे! 
पुलंच्यात असामान्य प्रतिभा नक्कीच होती मात्र त्याचे थक्क करणारे प्रकट आविष्कार तसंच पुलंचं अष्टपैलू असं जे व्यक्तित्व आपल्यासमोर उभं राहिलं त्यामागे सुनीताबाईंच्या अथक परिश्रमांचा, पूर्वतयारीचा मोठा भाग आहे. ज्याकडे कधीच दुर्लक्ष करता येणार नाही. 

हे सांभाळताना त्यांनी त्यांच्यातली लेखिका जरुर जागवत ठेवली मात्र स्वत: ला कधी लेखिका म्हणवून घेतलं नाही. त्या नेहमीच स्वत:च्या जाणिवांविषयी लिहीत राहिल्या. निसर्ग, माणूस, पशु पक्षी, झाडं- पानं फुलं अन् अनेक अनुभवांविषयी लिहीत राहिल्या. त्या नेहमीच स्वत: ला वाचक, एक रसिक मानत राहिल्या.

***
आयुष्यभर अनेक मानसन्मान, गौरव, कौतुकसोहळे करवून घेणं त्यांना सहज शक्य होतं. मात्र त्यांनी सदैव एकटेपण स्वीकारलं. पुलंच्या निधनानंतर मोजक्या व्यक्ती सोडल्या तर बहुतेकांनी त्यांच्याकडे पाठ फिरवली. मात्र त्याचा त्यांना कधीच विषाद नव्हता. किंबहुना हे असंच घडणार यासाठी जणू त्यांची मानसिक तयारीच होती. 
आयुष्याच्या अखेरच्या दिवसातही त्यांनी शांतपणे सगळ्याची तयारी ठेवत स्वत: ला चार भिंतीतच ठेवलं. अखेरच्या क्षणांपर्यत त्यांच्या सोबतीला राहिली त्यांची लाडकी कविता. कवितेवर त्यांचं इतकं प्रेम की शेवटच्या काही दिवसात माणसांशी बोलणं, ओळखणं कमी झालं तरी कवितेविषयीची जाणीव लख्ख जागी राहिली. पडल्यापडल्या त्या कित्येक कविता पुटपुटत राहिल्या. कधी आरती प्रभूंची, कधी बोरकरांची, कधी मर्ढेकरांची....त्या कवितेनं त्यांची खरंच अखेरपर्यंत सोबत केली. 
एक तेजस्वी, कणखर, बाणेदार अशी स्त्री चंदनासारखी आयुष्यभर झिजत राहिली अन् शांतपणे अनंतात विलीन झाली.
आज अनेक वर्षांनी त्यांच्याविषयी वाचताना ही किती थोर बाई होती या जाणिवेनं ऊर भरुन येतो. त्यांच्या आयुष्यातील कळालंल्या, न कळालेल्या अनेक जागा मग मनात आठवत राहतात... कधी सुखावतात...कधी अस्वस्थ करतात.
- सुधांशु नाईक(९८३३२९९७९१) , कोल्हापूर. 🌿

Wednesday, 25 March 2020

कणखर पोलादी असा ग्राहम होप्स

गेल्या 27 वर्षात नोकरी व्यवसायामुळे अनेक माणसांशी संपर्क आला. त्यातील ज्या काही मोजक्या व्यक्ती कायम लक्षात राहतील त्यातच एक होता ग्राहम होप्स ( Graham Hopps). कित्येक रात्री आम्हाला झोपू न देणारा हा माणूस नंतर माझा छान मित्रही बनला..!


ग्राहम मूळचा इंग्लंडचा. कतारमधील एका अत्यंत कठीण अशा प्रोजेक्टवर काम करत असताना तो भेटला. नकोसा झालेला तो आमच्या कंपनीला. मात्र त्याच्यासोबतच मला मात्र जुळवून घेत काम करावं लागणार होतं...!
बहारीन मधला L&T चा आमचा प्रोजेक्ट संपत आलेला. पुढच्या प्रोजेक्ट साठी मी दुबई- अबुधाबी ला कुठेतरी जायचं असं वरिष्ठ पातळीवर ठरत होतं. आणि अचानक बॉम्ब पडला. आमच्या गल्फ हेडनी सांगितलं की, “कतार मधल्या हलुल आयलंड प्रोजेक्टवर गोंधळ सुरु आहे. दोन प्रोजेक्ट manager पळून गेलेत. दोन जणांना क्लायंट ने नाकारलं आहे. तिथे महत्वाचा माणूस हवाय. तू ताबडतोब तिकडे जायला हवं”. त्या प्रोजेक्ट बाबत कळले होतेच. जायची मुळीच इच्छा नव्हती मात्र सर्वोच्च पोस्टवरील साहेबाचं म्हणणंही टाळणं शक्य नव्हतं.
विविध सोपस्कार पार पाडून मी गडबडीने क़तार ला कंपनीच्या गेस्ट हाउस मध्ये दाखल झालो. त्यापूर्वी क्लायंटसमोर मला दाखवण्याचे” “ होकार मिळवण्याचे सोपस्कार पार पडले गेले होतेच.

मी दुपार नंतर पोचलो आमच्या प्रोजेक्ट ऑफिसला. माझ्या हाताखाली तुलनेनं नवीनच असलेली ४-५ मंडळी असणार होती. आपलं मुख्य ऑफिस तुम्हाला सगळा सपोर्ट देईल वगैरे आश्वासनं घेऊन मी माझ्या टीमकडे वळलो. सगळे प्रचंड घाबरलेले होते कारण दुसऱ्या दिवशी सकाळी ८ वाजता weekly progress review मिटिंग होती..! आणि ती मीटिंग ग्राहम च्या नेतृत्वाखाली होत असे..!

मिटिंग मध्ये कोणते महत्वाचे प्रश्न समोर येतील, आपण आपला बचाव कसा करायचा वगैरेबाबत चर्चा, रिपोर्ट फायनल करणे यात रात्रीचे १० वाजून गेले होते. त्यानंतर कधीतरी गेस्ट हाउस ला येऊन जेवून झोपी गेलो.

दुसऱ्या दिवशी सकाळी ५.३० वाजता ग्राहम चा फोन. सुप्रभात वगैरे ५-१० सेकंदांची औपचारिकता संपल्यावर त्याची तोफ सुरु झाली... साईट वर काय काय झालं काल समजलं काय? त्याबाबत सगळे डीटेल्स घेऊन या तुम्ही... तुमची कंपनी युसलेस आहे... तुम्ही कधीच हा प्रोजेक्ट पुरा करू शकत नाही वगैरे...वगैरे..
सकाळ झाली होती..! पुढचे कित्येक दिवस रोजचा दिवस कसा उजाडणार त्याची ही नांदी होती..!
ही दर आठवड्याची मिटिंग होऊच नये, काही न काही कारणाने रद्द व्हावी असं आमच्या टीमला सतत का वाटत असे हे तिथे गेल्यावर कळले.
----
हलुल आयलंड. क़तार पासून १०० किमी आत समुद्रात असलेलं हे बेट. येथे क़तार च्या समुद्रात सापडणारे सर्व खनिज तेल एकत्रितपणे मोठमोठ्या टाक्यांमधून साठवले जाते. त्याविषयी जास्त काही मी सांगणार नाही कारण ते सर्व गोपनीय आहे. तिथे तोपर्यंत वीजपुरवठा हा जनरेटर्स च्या माध्यमातून होत होता. त्या ऐवजी कतार पासून हलुल पर्यंत समुद्राच्या तळाशी १०० किमी लांबीची १३२ केव्ही या उच्च दाबाची वीजवाहिनी टाकायची. दुसऱ्या टोकाला वीज केंद्र उभं करून सगळं त्याला जोडायचं असा हा प्रकल्प. पहिल्यांदाच त्या सर्व भागात घडणारा..!

क़तार पेट्रोलियम चा हा प्रोजेक्ट. ते प्रमुख. केबलचं काम करायला एक कोरियन कंपनी आणि बाकी सर्व कामं करायला आम्ही L&T चे भारतीय. ग्राहम त्या कोरियन कंपनीचा २ नंबर फळीतला अधिकारी होता, आणि त्याच्यासोबत आम्हाला रोज सर्व कामांचे नियोजन, निगराणी करायची होती..!
 समुद्र किनाऱ्याजवळील प्रवाळ खडकांना धक्का बसू नं देता त्यांना दुसरीकडे हलवणे, प्रोजेक्ट ला काम करायला साईटवर येणाऱ्या लोकांसाठी कॉलोनी उभी करणे, सुमारे चार-पाचशे लोकांचं जेवण दिवसात दोनदा बनू शकेल असं मोठं किचन, जेवणाचा हॉल उभा करणे, पाणी पुरवठा आणि ड्रेनेज सिस्टीम तयार करणे अशी अन्य कामही मुख्य कामासोबत करावी लागणार होती... आणि या सर्वांसाठी logistics यंत्रणा नव्हतीच. ती नव्याने घडवावी लागणार होती..!

मुख्य वीजकेंद्र उभं करणं या व्यतिरिक्त अन्य कामांपैकी बहुतेक कोणतीही गोष्ट माझ्या हाताखालील टीमला फारशी माहितीच नव्हती..! आमच्या वरिष्ठांना कामाची कल्पना असली तरी दूर समुद्रातील बेटावर हे सगळ कसं उभं करायचं याचा प्रत्यक्ष अनुभव नव्हता. त्यामुळे जे बजेट तयार केलं गेलं होतं तेही अंदाजाने.
अशा परिस्थितीत तिथं कामासाठी जाणे म्हणजे जणू आत्महत्याच अशी सर्व अन्य प्रोजेक्ट managers भावना असल्याने सर्वांनी पळ काढला होता आणि मी तिथे पोचलो होतो..! आणि मला रोज ग्राहम ला तोंड द्यायचं होतं.



---
२०१३ मधल्या त्या पहिल्या वीकली मिटिंगचं दृश्य आजही मी विसरू शकत नाही. एका खूप मोठ्या टेबलच्या समोरच्या बाजूला त्या कंपनीचे ७-८ गोरे लोक बसलेले. ३-४ जण ब्रिटीश, कुणी तुर्कीचे, कुणी स्पेन चे आणि २ -३ कोरियन ही. इन्जिनिअरिन्ग डिझाईन, परचेस, contract, finance, Health and safety, क्वालिटी कंट्रोल आदि डिपार्टमेंटचे. सगळ्यांच्या समोर आम्ही ४ जण.

एक ज्वलंत विषय गेले दोन दिवस चर्चेत होता, आमची साईट वरील टीम तिथे एरियात खोदकाम आणि लेवालिंग करत होती. त्यांनी खोदकाम करताना पाण्याची एक लहानशी 1 इंची लहानशी पाईपलाईन तोडली होती. ती पुन्हा काही मिनिटात जोडलीही गेली, मात्र ग्राहम चे म्हणणे होते की आमचा साईट वरील manager अननुभवी आहे आणि त्याला ताबडतोब काढून टाकावे.

मग मी शांतपणे सागितले की काही लहानशी चूक झाली म्हणून एखाद्याला ताबडतोब काढून टाकणे हे योग्य नव्हे. आपण योग्य ती खबरदारी घेऊ. तसेच तिथे साईटवर योग्य नकाशे आपल्याला मिळालेले नाहीत, जमिनीखाली खूप पूर्वी काही काम केलं असेल तर त्याची  as built drawings आम्हाला ताबडतोब मिळवून द्यावीत, ती जर दिली नाहीत तर असं पुन्हा घडणे शक्य आहे.

आणि मग ग्राहम पेटला. त्याची अपेक्षा होती की मी लगेच त्याचं ऐकेन, आमच्या साईट manager ला परत बोलवेन... मात्र मीही बाह्या सरसावलेल्या त्याला पसंत पडले नाही. मी माझ्या टीमच्या पूर्ण पाठीशी उभा राहिलो. प्रत्येक गोष्टीबाबत योग्य documents बनवून ठेवायच्या सर्वांना सूचना दिल्या हेही त्याला आवडलं नाही.

आणि तिथून मग जवळपास रोजची फोनवरून होणारी भांडणं, इमेल वरूनची भांडणं सुरु झाली. मला पाठवलेल्या मेल ची कॉपी तो माझ्या व त्याच्या वरिष्ठांना मुद्दाम मार्क करायचा. जणू त्यामुळे मी घाबरून जाईन असं त्याला वाटत असावे. मी उलट याच गोष्टींचा फायदा करून घेतला.
एकूणच प्रोजेक्ट स्पेसिफिकेशन मध्ये किती त्रुटी आहेत, कोणती गोष्ट आमच्या अखत्यारीत नाही, कोणत्या कामाला क्लायंट मुळे उशीर होतोय किंवा झालाय हे सगळं मी त्यात सांगू लागलो. दिवसात १०-१२ मेल यायचे त्याचे. त्यावर उत्तरं द्यावी लागायची. ते सगळं सांभाळून अन्य कामं करायची. त्यात पुन्हा लोकांचे कॉल्स, यंत्र-सामुग्री देणाऱ्या venders च्या मिटींग्स या सगळ्यात रात्रीचे १० कधी वाजून जात ते कळत नसे.

मग मी अधिकृत पत्रव्यवहार करून सगळ्याचं रेकॉर्ड तयार केलं. ती पत्र जशी वरिष्ठांना मिळू लागली त्यामुळे ग्राहम अधिकाधिक भडकू लागला. कारण मी त्याच्या वरिष्ठांना पत्र लिहिणं त्याला मंजूर नव्हते. आणि मग रोजच्या भांडणांना अधिकाधिक धार येऊ लागली. रोज कुठलातरी एक मुद्दा घेऊन आम्हाला छळणे हा त्याचा जणू छंद बनला. त्याच्या प्रत्येक इमेल ला, प्रत्येक पत्राला मी तितकच ठोस उत्तर देत होतो मात्र शांत भाषेत. कारण शेवटी तो आमचा क्लायंट होता..!
या माणसाला कामाची अचूक माहिती आहे मात्र त्याला इतका इगो का, इतका superiority complex याचा मग मी शोध घेऊ लागलो.
-----
ग्राहम विविध प्रोजेक्ट्सवर काम करून आलेला. त्याहीपेक्षा महत्वाचं काही त्याच्यासोबत घडलं होतं ते इराकमध्ये.
इराकमध्ये तो २००३ मध्ये एका प्रोजेक्टवर काम करत होता. बसरा या शहरात. तेंव्हा तिथे युद्धजन्य परिस्थितीच होती. साईटवर जायचं तर सोबत सैनिक घेऊन जावं लागे. एक दिवस काही कामासाठी त्याला बाहेर जायचं होतं तर काही रस्ते बंद केलेले. कार मधून ते जात होते आणि रस्त्यावर बॉम्बस्फोट झाले. ग्राहम ला जेंव्हा शुध्द आली तेंव्हा कळले की शेजारी असलेल्या इराकी माणसाचे डोकेच गायब आहे आणि त्याला खूप ठिकाणी लागलं आहे. तो पुन्हा बेशुद्धावस्थेत गेला.

हॉस्पिटलमध्ये कित्येक तासानंतर तो शुद्धीवर आला. प्रथम बसरा मध्ये आणि नंतर इग्लंडमध्ये तो कित्येक महिने हॉस्पिटलमध्येच होता. त्याचा उजवा खांदा पूर्ण निकामी झालेला आणि शरीरात लहानमोठ्या अशा १३६ शस्त्रक्रिया करण्यात आल्या होत्या..!

त्याच्या पत्नीला प्रथम सांगण्यात आले की त्याला थोडीफार दुखापत झालीये. मात्र ती जेंव्हा हॉस्पिटलमध्ये त्याला पाहायला आली तेंव्हा त्याचा अवतार पाहून खुर्चीतून ती खालीच कोसळली...! इतकं सगळं ग्राहम ने सोसलं. त्या वेदना, तो त्रास सहन करत तो त्या अंथरुणातून उठून बसला. इतकंच नव्हे तर त्याने इराकी मिलिटरी आणि त्याच्या कंपनीवर केस देखील केली. माझ्यासोबत सैनिक न दिल्याने मला इतका शारीरिक आणि मानसिक त्रास सहन करावा लागला..असं सांगत त्याने 1 मिलिअन युरो चा खटला दाखल गेला. कोर्टात तो खूप भांडला. मात्र सैनिक असता तर त्याला इजा झाली नसती असं काही शक्य नव्हते त्यामुळे त्याचा दावा मंजूर होऊ शकला नाही. या अपघातानं त्याला भरपूर शारीरिक इजा झाली. त्याच्या उजव्या हाताने साधा बल्ब बदलणे इतकं काम ही तो करू शकत नसे. अनेक रात्री मानसिक अस्वास्थ्यामुळे झोप येत नसे.
या सगळ्यातून सावरून तो पुन्हा कामाला लागला होता.! विविध प्रोजेक्ट्सवर काम करत होता.. मला त्याच्याविषयी खूप कौतुक वाटलं. साध्या साध्या अपघाताने, आजारपणाने आपण हतबल होऊन जातो तिथं हा पठ्ठ्या मात्र पुन्हा पाय रोवून उभा होता..!
---
दुसऱ्या दिवशी कामानिमित्त आम्ही भेटलो. त्यानंतर मी त्याच्याशी गप्पा मारत बसलो. त्यानं जे भोगलं, सोसलं त्याविषयी कौतुक आणि सहानुभूती व्यक्त केली. ग्राहम सुखावला. मात्र म्हणून त्याचं वागणं बदलणार नव्हतंच.

मी माझ्यापरीने काम करत राहिलो. मुख्यतः आम्ही कतार च्या राजधानीत दोहा येथे राहत होतो. मात्र साईटवर सुरु असलेल्या कामाची पाहणी करायला हेलिकॉप्टर ने जात होतो. साईटवर सध्या खिळ्यापासून ते फळे, भाजीपाला, धान्य, टिशू पेपर्स सह मोठ्या मशिनरी पर्यंत कोणतीही वस्तू केवळ बोटीने पाठवावी लागे. दर ८-१५ दिवसांनी जाणाऱ्या बोटीवर काय काय पाठवायचं याचं खूप बारकाईने प्लानिंग करावं लागे. अनेकदा त्यासाठीही, सेफ्टी डिपार्टमेंटच्या कामांसाठी साईटवर जावं लागे. कित्येकदा मग ग्राहम ही सोबत यायला लागला.
आपलं जिथे काही चुकेल तिथं सरळ ते कबूल करायचं. जिथे एखादी गोष्ट समजत नाही तिथे त्याबद्दल नीट खुलासा मागायचा ही माझी नेहमीची पद्धत. माझ्या पारदर्शक कामामुळे त्याला माझ्याविषयी विश्वास वाटू लागला. इतका विश्वास की त्याच्या अनुभवामुळे त्याला समजू शकणाऱ्या, कामाबाबतच्या काही खास गोष्टी तो मलाही सांगू लागला. प्रोजेक्ट्स ला पुढे कोणते प्रॉब्लेम्स येऊ शकतात याबाबत आधीच त्याला काय वाटतं ह्याबाबत चर्चा करू लागला. कित्येकदा त्याचं मत मला पटायचं नाही कारण सतत तो कुणाला तरी दोष देत असायचा. कधी कोण्या उत्पादकाला कधी कुणा इंजिनिअर ला, कधी कुण्या सहकाऱ्याला..

मात्र मी शांतपणे त्याचं ऐकून घ्यायचो. आमच्या सगळ्या टीमला ही सांगून ठेवलं होतं की ग्राहम तुमच्यापेक्षा वयाने मोठा आहे, घरात एखादा खडूस ज्येष्ठ माणूस असतो तसा तो आहे असं समजा. त्याला उगीच उलट उत्तरं देऊ नका. जे काही सांगायचं ते मी सांगेन. तुम्ही त्याला उगीच चिथावू नका...
तरीही तो काही खूप प्रेमाने वागू लागला असं नव्हे. सतत समोरच्याला घाबरवत राहणं त्याला बहुदा आवडत असावं. आम्ही त्याला घाबरायचं बंद केलं. त्याचा मान जरूर ठेवला मात्र कोणत्याही चुकीच्या आरोपांना कधीच स्वीकारलं नाही.. त्याचा प्रतिवाद आम्ही करत राहिलो. मात्र त्यात आता कटुता उरली नव्हती. तो त्याच्या कंपनीच्या बाजूने आम्हाला टार्गेट करायला पाही. आम्ही आमच्या कंपनीचं भलं पाहत होतो.

एक दिवस त्याला म्हटलं की, ग्राहम, तू आमच्या टीमला रोज शिव्या देत राहिलास तरी हा प्रोजेक्ट फक्त आम्हीच पूर्ण करून दाखवू शकतो, अक्ख्या कतार मध्ये दुसरी कोणतीही कंपनी हे करून दाखवू शकणार नाही हे तुलाही माहिती आहे. तेंव्हा तुझा कडवटपणा, हे सतत नावं ठेवणं कमी कर. जी मानसं खरंच चांगलं काम करतायत मग त्यात एखादा कामगार असेल, एखादा सुपरवायझर असेल एखादा इंजिनिअर असेल, किचन सांभाळणारा कुक असेल किंवा मालवाहतूक करणारा ड्रायव्हरही. तुझ्यासारख्या ज्येष्ठ माणसाने त्याचं जरा कौतुक करायला हवं. ही माणसे घरापासून दूर राबतायत त्यानाही कधीतरी प्रोत्साहनपर शब्दांची गरज असते. वयानं मोठा असूनही ग्राहमनं ते ऐकलं. यापुढे नक्की मी हे लक्षात ठेवेन असं म्हणाला...! नेहमी ताठ्यात वागणारा तो कधीकधी छान मित्रासारखा वागायचा माझ्याशी. त्या दिवशी त्याचा मूड असाच छान होता. आपला संसार, बायको, मुलगी यांच्याविषयी तो भरभरून बोलत राहिला.
त्यानंतर २-३ दिवस गेले असतील.

आणि एक दिवस अचानक...
शुक्रवार हा आमचा क़तार मधील सुट्टीचा दिवस. शनिवारी सकाळी ७ वाजता ऑफिसमध्ये पोचलो आणि वसिलिअस या अन्य सहकारी मित्राचा कॉल आला. ग्राहम ला खूप मोठा अपघात झालाय. आयसीयु मध्ये आहे तो.

त्याचं झालं असं की, शुक्रवार सुट्टीचा दिवस. सगळी मित्रमंडळी फिरायला बाहेर पडली होती. दोहा पासून ५०-६० किमी अंतरावर वाळूच्या टेकड्या आहेत. तिथे ग्राहमसह काही जण वाळवंटात बाईक चालवायला गेलेले. वाळूच्या लहान टेकड्यांवर चार चाकी मोटारसायकल चालवायची असते त्याला तिथे quad biking असं म्हणतात. बाईक चालवताना एका उंचवट्यावरून खाली येताना जोरदार झटका बसला आणि ग्राहम चं डोकं त्याच्याच बाईकवर प्रचंड वेगाने आदळलं. तो आघात इतका वेगवान होता की कपाळ फुटलं, डोळ्याला मोठा मार लागला, प्रचंड रक्त वाहू लागलं आणि ग्राहम क्षणात बेशुध्द झाला.
जवळच्या लोकांनी वेगवान हालचाली केल्या. डॉक्टर्स आले. हेलिकॉप्टरमधून लगेचच त्याला दोहा मध्ये मोठ्या हॉस्पिटलला आणलं गेलं.
--

२-३ दिवसांनी तो शुद्धीवर आला. विविध ऑपरेशन्स झाली होती. डोळ्याला मोठा मार लागलेला. डोक्याला मोठ्या जखमा.. त्यानंतरही कुणालाही भेटायची परवानगी नव्हती. ७-८ दिवस अजून गेले. मग भेटायला गेलो आम्ही काहीजण.
ग्राहमचा हात हाती घेतला. काळजी घे. लगेच धडपडत ऑफिसमध्ये यायची गडबड करू नको असं सांगितलं. बँडेज मध्ये बांधलेल्या त्याच्या फुटक्या चेहेऱ्यावर हसू फुटलं. क्षणात त्याचे डोळे भरून आले.. म्हणाला, “ दुसऱ्यांदा मोठ्या अपघातातून वाचलो. का देव असे हाल करतो माझे? ह्या वेदनांपेक्षा पट्कन गेलेलं बरं..

मी म्हटलं, ग्राहम आमच्याकडे भारतीय तत्त्वज्ञान असं सांगते की, “ तुम्ही जेवढं सहन करू शकता तेवढ्याच वेदना देव तुम्हाला देतो. तू खूप शूर आणि पोलादी माणूस आहेस. तूच हे सगळं सोसू शकतोस. ते आम्हाला जमणार नाही..! लवकर बरा हो. काळजी घे स्वतःची..
ज्याच्याविषयी आम्हा सर्वांच्या मनात गेली वर्षं-दोन वर्षं राग असायचा, त्याची ती अवस्था बघवली नाही. त्या दिवशी तरी वाटत होतं यातून ग्राहम काही बरा होत नाही. पण हा माणूस त्या मोठ्या जखमांवरही मात करून पुन्हा काही आठवड्यांनी ऑफिसमध्ये दाखल झाला. खरंच त्याच्या जिद्दीचं, कणखर मनाचं कौतुक वाटत राहिलं सर्वांना..!
---
पुढच्या काही महिन्यात प्रोजेक्टवर खूप मोठ- मोठी कामं आम्ही पार पाडली. मोठ्या बार्जेस मधून टनावारी वजनाचे ट्रान्सफॉरमर्स, स्वीचगिअर्स वगैरे बरंच काही पहिल्यांदाच त्या बेटावर आम्ही सुरक्षितपणे नेऊ शकलो. या सगळ्या कामातून एक नवीन प्रकल्प तिथे उभा राहिला. कतार पेट्रोलियम, एल एस केबल ही कोरियन कंपनी आणि आमची एल & टी या तीन कंपन्यांनी मिळून सुरुवातीला अशक्य वाटणारं असं ते सारं शक्य करून दाखवलं. खूप वेळा विविध मुद्द्यांवरून वाद-विवाद झाले, प्रसंगी काही माईलस्टोन गाठल्यानंतर सेलिब्रेशन्स झाली आणि एक इतिहास निर्माण झाला. त्यातील सर्वात महत्वाची गोष्ट म्हणजे हे सारं निर्माण करताना जी शेकडो माणसे तिथे राबत होती त्यातील एकालाही साईटवर साधी लहानशी जखमही झाली नाही. हेल्थ आणि सेफ्टी चे सर्व निकष पळून हे काम निर्माण झालं. त्याबाबतची सर्टिफिकेटस सर्वांना वाटली गेली.

आज मागे वळून पाहताना वाटतं, ग्राहम सारखं सतत चुका काढायला तत्पर असं व्यक्तिमत्व तिथं होतं म्हणूनच कदाचित आम्ही खूप बारकाईने काळजी घेऊन काम करू शकलो. साईटवरील सुपरवायझर पासून सर्वांच्या मनात ग्राहम चा आरडाओरडा नकोहा विचार असायचाच. त्यामुळे सगळे नेहमीच सतर्क राहिले.

 केल्याने देशाटन पंडित मैत्री सभेत संचार,
मनुजा चातुर्य येत असे फार..

असा एक सुभाषितवजा श्लोक आहे. खूप फिरल्यामुळे मला चातुर्य प्राप्त झालंय की नाही हे माहिती नाही मात्र टणक पोलादी अशा ग्राहमसारखी वेगळी माणसं जवळून पाहता आली. त्यांच्याकडून कळत नकळत काही शिकायला मिळालं हे मात्र नक्की.
प्रोजेक्ट सोडून नंतर आम्ही कुठं कुठं निघून गेलो. ग्राहम पुन्हा ब्रिटनला गेला. मग परत गल्फमध्ये कामासाठी आलाय. आजही तो फेसबुक लिंक्ड इन च्या माध्यमातून संपर्कात आहे. कित्येकदा फोनवर गप्पा मारतो आम्ही. जुन्या गोष्टी आठवतो... एकमेकांना नावं ठेवतो, एकमेकांचं कौतुक करतो.. उज्ज्वल भविष्यासाठी एकमेकांना शुभेच्छा देत राहतो..!

-    सुधांशु नाईक


Wednesday, 8 January 2020

चैतन्यदायी उर्जा देणारं दैवी गाणं..!

आयुष्यात अनेक संकटं, कष्ट, मनस्ताप, अपमान, फसवणूक, निराशा, दु:ख आदि भावभावनांचा पावलोपावली सामना करावा लागतोच. मात्र हे सोसत जगावंच लागतं अन् त्यासाठी सतत गरज लागते कसल्यातरी उर्जेची, चैतन्याची. अगदी अशीच चैतन्यदायी उर्जा घेऊन आलेलं गाणं सादर करुन वेंकटेशकुमार यांनी कोल्हापूरच्या संगीतप्रेमींना एका दैवी गायकीची अनुभूती दिली..
शिवगंधार संस्थेने आयोजित केलेल्या  " तपस्या" या विशेष कार्यक्रमात त्यांनी तेजस्वी गाणं सादर करुन रसिकांना शब्दातीत स्वरानंद दिला.
विविध कारणांमुळे प्रत्यक्ष गायन सुरु होण्यास जवळपास दीड तासांचा वेळ लागल्यानं रसिकांमध्ये असलेली अस्वस्थता, पं. वेंकटेश कुमारांचं गाणं सुरु होताच एकदम संपुष्टात आली. 

शुध्द कल्याण रागालील " तुमबिन कौन.." या बंदिशीनं सुरुवातीपासूनच रसिकांच्या मनावर पकड घेतली. मुळात बुवांचं गाणं धारदार. प्रत्येक स्वर गोलाईयुक्त, अचूक बाणासारखा वेध घेणारा. त्यांचं गाणं कधीही ऐकायला बसलं की असं वाटतं हे जणू यापूर्वी 2,3 तास रियाज करुन गळा तापवूनच आलेत.
 प्रत्येक स्वराची शुध्दता, तालावरची भक्कम पकड, लयीचा अचूक अंदाज पहातापहाता समोरच्याला संमोहित करुन सोडतात. किराणा घराण्याच्या परंपरेला साजेशी स्वरांची भावनाप्रधान आळवणी करतानाच ग्वाल्हेरी गायकीप्रमाणे शांत, शिस्तबध्द विस्तार करत बुवा मैफलीवर अक्षरश: राज्य करत होते. 
बोलआलाप, हुंकाराची लघु तान ( मुखबंदीप्रमाणे ), प्रत्येक आवर्तनाला विविध मात्रांवरुन उठत समेवर डौलदारपणे येताना सर्व रसिक मनात एक वेगळा आनंद फुलत होता.
मुख्य बंदिशीनंतर त्यांनी " मौंदर बाजे" ही महमदशा यांची गाजलेली चीज सादर केली. बेंगळूरच्या केशव जोशीनी त्रितालाचा दमदार ठेका, तर सतीश कोळ्ळी यांनी वेंकटेश कुमारांच्या सुरांचा मागोवा घेत जाणारी सुरेख समर्पक  संवादिनी साथ केली. बोलताना, सपाट ताना आदि सर्व वैशिष्ट्यांनी रंगलेली शुध्द कल्याणची द्रुत चीज संपली तेव्हा एका वेगळ्या आनंदानं मन प्रफुल्लित झालं होतं. 

कोणत्याही उत्तम संगीताची जादू अशीच तर असते. ती नेहमी तुम्हाला तुमच्या रोजच्या जगण्यातून वेगळ्या अन् अधिक देखण्या विश्वात कुठंतरी दूर घेऊन जाते.  तिथं नसतो भेदभाव अन् द्वेष. राग, लोभ, मत्सर असलं काही काही नसतं तिथं.  असतो फक्त निरामय निरपेक्ष चिदानंद! कुठल्याही स्वरांतून मग दिसत राहतं लोभस तरीही तेजस्वी ईश्वराचं रुप... मग निराशा, दमछाक हे सारं निवळून जातं अन् पुन्हा भरभरुन जगावं असं वाटू लागतं.

वेंकटेश कुमारांच्या स्वरांतही हीच ताकद आहे. तुम्हाला त्या विश्वात नेण्याची. भरपूर दमसास, तिन्ही सप्तकातला सहज व तेज:पुंज वावर अनेक वर्षांच्या रियाजानं मनाबरहुकूम कधीही कुठेही अन् कसाही वळणारा गळा मग त्यांना स्वत: लाही गाताना खूप आनंद देत रहातो अन् तोच आनंद मग प्रेक्षागारातील प्रत्येक मनामनांपर्यंत पोचतो, सुरेख दरवळत रहातो.
नंतरच्या टप्प्यावर वेंकटेश कुमारांनी पुरंदरदासांचं प्रसिध्द असं भजन " सौभाग्यद लक्ष्मी बारम्मा" सादर केलं. देवीच्या दर्शनाला मगाशी गेलो अन् आज हे सादर करावंसं वाटलं. पहिल्यांदा हे इथं सादर करतोय असं त्यांनी कोल्हापूरकरांना आवर्जून सांगितलं. 

त्यानंतर सादर केला सोहनी. मुळात हा उत्तरांगप्रधान राग. वरच्या स्वरांवर भिरभिरत रहाणारा. वेंकटेशकुमारांच्या धारदार स्वरांना साजेसा. त्यामुळे सोहनी ऐकायला मजा आली.
 त्यानंतर जनाबाईंचा " ये गं ये गं विठाबाई" हा अभंग खूप छान पेश केला. " समझ मना.. कोई नही अपना" ही  भैरवी सादर करुन त्यांनी मैफिलीचा समारोप केला तेव्हा रसिक अक्षरश: देहभान विसरले होते! परमेश्वराशिवाय कुणीच आपलं नसतं, सगळं काही त्या निर्गुण निराकाराच्या रुपात विलीन होणारं. इथली नाती, इथली कमाई, इथलं श्रेय, इथले सन्मान- अपमान हे सारं क्षणभंगूर वाटायला लावणारी ही भावना. संपूर्ण मैफील एका स्वरभक्तीनं भारलेली. दिव्यत्वाचा अनुभव देणारी. पुन्हा आपल्या रोजच्या जगण्याकडे वळूच नये असं वाटायला लावणारी! 

मात्र रोजचं जगणं कुठं चुकलंय.. ते निभावायलाच लागतं त्यासाठी
या अशा संगीतमैफलीत जाणं गरजेचं असतं. वेंकटेश कुमारांसारख्या सच्च्या संगीतसाधकाचं गाणं तना-मनात साठवत रहाणं म्हणजे जणू आपलीच बॅटरी घासूनपुसून लख्ख करुन चार्ज करुन घेण्यासारखं!

तोच अनुभव मनात साठवत देहानं घरी परतलो मात्र मन त्या सुरांमध्येच गुंतून राहिलंय...अजूनपर्यंत..!
- सुधांशु नाईक( 9833299791)
कोल्हापूर 🌿

🌼🌼🌼🌼🌼

Tuesday, 24 December 2019

#kiff चे अनुभव - भाग 3 - सुसान बेयरचा डॅनिश चित्रपट.

🎭 # Kiff - closer day and Danish Movie " Brothers" .

 किफ्फ फेस्टिव्हल ला सुसान बेअरच्या " ब्रदर्स" या सिनेमानं पुन्हा एकदा अस्वस्थ केलं.
आपण आपलं आयुष्य जगत असतो सवयीनं पण, अचानक समोर आलेलं काहीतरी कसं आपल्याला हलवून सोडतं त्याचा हा अस्वस्थ करणारा अनुभव. मी हे अस्वस्थपण विसरु शकलो नाही. 

सिनेमाचं कथानकही एकदम सुरुवातीपासून धडाक्यात सामोरं येणारं.
-------
अफगाणिस्तानमधील युध्दात जायची आॅर्डर येते अन् सिनेमाचा नायक तयार होतो. लहान दोन मुलांचा निरोप घेताना, बायकोशी हलकाफुलका रोमान्स करताना त्यालाही माहिती आहे की आपण कदाचित परत येणारही नाही. तिलाही जाणीव आहे. मुलींना नीटसं अजून कळत नाहीये.

हा मेजर आहे, जायला तर हवंच. जातो. तिकडे शेवटी नको तेच घडतं. त्यांच्या तुकडीवर राॅकेट लाॅन्चरने हल्ला होतो. 
सगळे मेले असं कळवलं जातं.

याच्या घरी ती बायको निवांत बाथरुममध्ये टबबाथ घेत असते. कुणीतरी आलंय असं मुलीनं सांगताच टाॅवेल गुंडाळून बाहेर येते. 

समोर ते लष्करी अधिकारी पाहून न बोलताच कळतं तिला. तिच्या चेहे-यावरचे बदलते हावभाव पाहून आपल्या काळजाचं पाणी होतं..!

आता फ्युनरल ची तयारी. 

रात्री बाहेर तिचा दीर येतो. नव-याची गाडी वापरतो तो बरेचदा. तो पक्का दारुडा आहे. घरच्यांनी जवळजवळ त्याला बाजूलाच टाकलाय. तिलाही तो वाया गेलेला तरुण वाटतो. 
बोलताना त्याला ती म्हणते, नाऊ मायकल इज डेड... तुला फोन करत होते पण तुझा फोन लागला नाही.

तो हादरतो. त्याचं भावावर खूप प्रेम. आपल्या भावासारखं पर्टिक्युलर, नीट व फोकस्ड रहाता आलं नाही याचं दु:ख त्याला आहे.

तो मग वडिलांच्या घरी आईला भेटायला जातो. तेही त्या मध्यरात्री विमनस्क बसलेत. जुने फोटो पहात...

दुस-या दिवशी फ्युनरलला सगळे निघतात अन् पहिला धक्का बसतो प्रेक्षकांना. 
मायकल जिवंत असून त्याला दहशतवादी तळावर कैदेत ठेवायला घेऊन निघालेत. एका सेकंदात कॅमेरा यांचा तर दुस-या वेळी त्यांचा प्रवास. एकावेळी इथल्या प्रोसिजर्स तर दुस-याक्षणी तिथे त्याला कोठडीत बंद करणं... असं दाखवतो सिनेमा... अंगावरच येतात ते क्षण. 

तिथे अजून एका युध्दकैद्यासह त्याला बंदिस्त केलं जातं.

मग तिथे त्याची कैद सुरु. तर इथे भाऊ आपलं कर्तव्य समजून वहिनी व मुलींकडे येऊ लागतो. घराचं किचन दुरुस्त करणं, मुलींशी खेळणं असा मिसळत जातो. वहिनीला एकदा म्हणतोही की तू टिपिकल मिडल क्लास मेंटॅलिटीची असशील असं वाटलेलं पण तू छान समजूतदार आहेस...

मुलीही त्याच्यासोबत मोकळ्या होतात.....त्यांचे वाढदिवस साजरे होतात. मायकेल मेलाय हे स्वीकारुन सगळे जगत रहातात. मनातली वेदना विसरु पहातात. एकाक्षणी तर त्या दोघात कणभराची जवळीकही होते. एक किस घेतल्यावर दोघेही स्वत:ला सावरतात. पुढे जात नाहीत.

तिकडे आता दहशतवादी कॅम्पमध्ये दोघांमध्ये मैत्री आहे. तो दुसरा रडार टेक्निशियन आहे. त्याला मायकेल धीर देत रहातो. आपली नक्की सुटका होईल याची ग्वाही देत त्याचं मनोबल वाढवतो. आपल्या फॅमिलीज वाट पहात असतील... आपण मोडून नाही पडायचं हे बजावत रहातो स्वत:ला....
एकदिवस दहशतवादी दोघांना मैदानात उभं करतात व एकमेकाला मारा म्हणतात. त्याच्याने ते होत नाही. तू त्याला जर ठार मारलंस तर तुला जीवदान देऊ असं सांगत रहातात. शेवटचं बजावल्यावर मायकल धीर धरुन त्या सहका-यावर हल्ला करतो. मन दगड करत त्याला मारुन टाकतो. तो ताण मग त्याला असह्य होतो.... कोठडीत येऊन भडाभडा ओकतो... निपचित पडून रहातो. ..

पापणीसुध्दा मिडायचं धाडस होत नाही हा संपूर्ण प्रसंग पहाताना! 

शेवटी एकदिवस तळावर सैनिकी हल्ला होतो. दहशतवादी मरतात. मायकेलची सुटका होते.

घरी बातमी पोचते. घर आनंदानं उजळून निघतं. विमानतळावर मुली, बायको, भाऊ व आईवडिलांना भेटल्यावर मायकेलचं वागणं पहात राहण्याजोगं.
त्याच्या मनावरचा ताण मग घरच्यांवर रागाच्या रुपात निघू लागतो.

आपण आपल्या सहका-याला मारलंय हे सांगायचं धाडस त्याच्यात नाही. तो प्रयत्न करतो वरिष्ठांना सांगायचा, जमत नाही. त्या सहका-याच्या घरीही जाऊन पत्नीला भेटून येतो. त्यांचं ते लहान बाळ पाहून मनातून अधिक तुटतो....

मेंदूवर ताण आलेला तो. बायको व वरिष्ठ काहीवेळा विचारतातही, की काय घडलंय नेमकं. सांगून टाका... पण त्याला जमत नाहीच.

मग संतुलन बिघडलेला तो बायको व भावाला सतत विचारत रहातो की तुमच्यात 'तसे'  संबंध आले की नाही या काळात? का नाही आले? ती सत्य सांगते. पण याची मनस्थिती ठिकाणावर नाही. त्याला पटत नाही.

तो हिंस्त्र होतो. भाऊ त्याला वाचवायचे प्रयत्न करतो. शेवटी पोलिस तुरुंगात टाकतात.

शेवट तर खूप सुंदर घेतलाय. ती भेटायला एकदा जाते. पुन:पुन्हा त्याला मन मोकळं करुन म्हणून विनवते. तो ठाम बसून रहातो.

ती शेवटी म्हणते की तू आज जर सत्य सांगितलं नाहीस तर मी कधीच भेटायला येणार नाही.... तो सांगून टाकतो. कोलमडतो... ' त्या चिमुकल्याच्या बापाला मी ठार मारलं हे आक्रोशत सांगत रहातो....' 
ती त्याला कुशीत घेऊन बसून रहाते....!

-_--------

मी शेवट सांगितला मुद्दाम. खरंतर रहस्य तुम्ही पहाच असं म्हणता आलं असतं. पण मला नक्की ठाऊक आहे की मानवी मन आणि परिस्थिती याची सांगड घालत जे अभूतपूर्व नाट्य समोर उभं राहतं ते नक्कीच लोक पहाणार. सिनेमा कुठूनही मिळवून पहाणार.

त्या तोडीचाच आहे चित्रपट. नियती म्हणा की परिस्थिती... आपल्यासमोर उद्या जे ताट वाढून ठेवणारेय त्याचा आज आपल्याला पत्ता नसतो. अन् मग गोंधळलेला, भेदरलेला मेंदू कसंतरी विचार करत चालू पहातो याचं जे चित्रण सुसान बेयरने उभं केलंय ते अंतर्बाह्य हलवून सोडणारं.

मृत घोषित केलेला सैनिक युध्दभूमीवरुन परतणं हे अाधीच नाट्यमय, त्यात तो मानसशास्त्रीय पेच....ते तुटत रहाणं...
हे असं सुचणं, धाडसानं अप्रतिमरित्या उभं करणं अन् प्रेक्षकाना सतत जागेवर खिळवून ठेवणं यासाठी खूप कौतुक करावंसं वाटतं.

असे चित्रपट दाखवल्याबद्दल आयोजकांचंही कौतुकच.

अजून मनावरचा परिणाम पुसला जात नाहीये तीन दिवसानंतरही. मानसशास्त्र हीच शाखा यापुढे कशी अधिकाधिक गरजेची ठरत जाणार या माझ्या मताला बळकटीच मिळाली या चित्रपटामुळे.
असे चित्रपट दाखवल्याबद्दल आयोजकांचंही कौतुक. 

हा एक अस्वस्थ करणारा अनुभव मी घेतला, तुम्हीही घ्या. इंटरनेटच्या महाकाय विश्वातून शोधाच हा चित्रपट...
- सुधांशु नाईक. (९८३३२९९७९१)🌿
( 2019-20 चा किफ्फ कोल्हापुरात फेब्रुवारी महिन्यात होत आहे. जरुर नावनोंदणी करा.)

Sunday, 22 December 2019

#kiff चे अनुभव भाग 2 - पिंकी ब्युटी पार्लर

एका  उत्कंठावर्धक चित्रपटाचा भन्नाट अनुभव म्हणजे  
पिंकी ब्युटी पार्लर...
#KIFF- 2017 या कोल्हापूर फिल्म फेस्टिवलमध्ये काही मोजकेच चित्रपट  पाहायला वेळ काढता आला. त्यात अचानकपणे समोर आलेला भन्नाट चित्रपट होता " पिंकी ब्युटी पार्लर". jealousy thy name is woman.. असं एक जगप्रसिद्ध वाक्य आहे. ते अगदी ठळकपणे आठवत राहते चित्रपट पाहताना..!
अक्षय सिंग हा कलावंत विविध अन्य चित्रपटातून वगैरे आपल्या समोर येतोच. हा चित्रपट फूल टू त्याचा आहे. लेखक, अभिनेता आणि दिग्दर्शक म्हणून तो एका वेगळ्या विश्वात आपल्याला खिळवून ठेवतो.

खर म्हणजे ब्युटी पार्लर या विषयावर तसं चित्रपट काढणं म्हणजेच एक आव्हान. नेमकं काय दाखवावं आणि का दाखवावं असंही.

त्यात या चित्रपटाची कथा म्हटलं तर १-२ ओळींचीच. म्हणजे " पिंकी ब्युटी पार्लर" चालवणाऱ्या बुलबुल या मुलीचा देह पंख्याला लटकलेल्या अवस्थेत मिळतो. आणि मग तो खून आहे की आत्महत्या यावर तपास सुरु होतो. अनेक वळणे घेत चित्रपट संपतो कधी तेच कळत नाही. 

ही दोन ओळींची कथा अक्षय सिंग अशी काही फुलवत नेतो की आपण थक्क होऊन जातो. बुलबुल आणि पिंकी या बहिणी. बुलबुल सावळी आहे तर पिंकी गोरी. 
गोरेपणाला भुललेल्या लाखो महिलांच्या मानसिकतेवर असं काही मस्त सुचवत जातो चित्रपट की जे अनेक सेमिनार्स घेऊन पण नाही सांगता येणार.

कथेच्या सुरुवातीलाच ती पार्लर ची मालकीण बुलबुल मरते. आणि तपास सुरु होतो. तो इन्स्पेक्टर आणि त्याचा सहायक एकेकाला घेऱ्यात घेतात. प्रत्येकवेळी आपल्याला वाटतं हाच खुनी असणार... पण त्यांच्या जबाबात काही दुसरं पुढे येतं. मग दुसरं व्यक्तिमत्व पुढे येतं. असं करत सिनेमा पुढे सरकत राहतो. 
बुलबुल च्या हाताखाली काम करणाऱ्या सर्व जणी तिला खूप सन्मानाने वागवतात. तिचं व्यक्तिमत्व छान आहेच. तिथे येणाऱ्या विविध बायका, त्यांची वागणूक हे सगळं हळूहळू स्टोरीतून उलगडत जातं.

एक भाई पण आहे त्यात. पार्लरची जागा त्याच्या मालकीची आहे. त्याचा कमरेखालील भाग लुळा पडलाय. पण परिसरातील त्याची जरब तशीच आहे. तो अधूनमधून बुलबुलला घरी मसाज करायला बोलावतो. त्याची पाठ,पोट आणि छाती तिच्याकडून रगडून घेतो. त्यातूनच स्वतःचं समाधान करून घेतो...
तिला हे करायला मनापासून नको असतं पण त्याची मदत तिला उपयुक्त असते. नाईलाजाने ती काम करत राहते. तिच्या खुनात त्याचा काही सहभाग आहे का हेही पोलीस तपासून पाहतात.
तिच्या मनात लहान बहिणीविषयी मत्सर आहे. केवळ ती गोरी असल्याने प्रत्येकवेळी आपल्याला दुयम्म लेखले जाते यामुळे मनात सतत ठसठसत असलेली वेदना आहे. म्हणून ती बहिणीला दिल्लीत पाठवते. पार्लर सांभाळत असतानाच तिचा जरा बुद्दू हरकाम्या मदतनीस एका अवचित क्षणी तिच्या रूपाचे कौतुक करतो आणि तिला तो आवडू लागतो.
या दरम्यान तिची बहीण पिंकी परत येते. पार्लरमध्येही तिची आता गरज असते आणि तिला दिल्लीत काम करायचं नाही. 

ती परतल्यावर घरी जाऊन जी ब्युटी सर्व्हिस महिलांना दिली जाते ते काम तिच्यावर सोपवते बुलबुल. सोबत हाच मदतनीस. त्यातून त्या दोघात नातं फुलू लागते.
ह्याच्यावर आपली बहीण देखील फिदा आहे हे कळल्यावर पिंकी नाराज होते. पण आता जर बहिणीने दिल्लीला पाठवलं तर जायचं नाही असं ठरवते आणि थेट त्याच्याशी लग्न करून येते..

त्या नंतरच बुलबुलचा मृत्यू होतो..! त्याचं रहस्य अगदी शेवटी उलगडते.

या सिनेमाची मजा त्या पोलीस तपासात, स्क्रिप्ट मध्ये आणि वेगळ्या दिग्दर्शनात आहे. 
सगळे कलाकार नवे आहेत, अक्खा चित्रपट फक्त बनारस मध्ये शूट होतो. त्यातही सरळ साधं चित्रीकरण. जसं आहे तसं ते गल्लीवालं, गंगाघाट वाले बनारस. तरीही क्षणभर देखील चित्रपट तुम्हाला हलू देत नाही.

अध्यात्मिक आणि शिक्षणासाठी जगभर प्रसिध्द असलेल्या आपल्या देशात सर्वाधिक खप हा सौंदर्य प्रसाधनांचा आहे. आजही शेकडो मुलींना ४ किंवा ६ आठवड्यात गोरं व्हायचं असतं. कारण गोरी मुलगीच सुंदर हे आपल्यावर सर्व प्रकारच्या मीडियातून सतत ठसवलं जातं. लग्नानंतर १०-१२ वर्षांनी सुद्धा बायकोला गोरी पाहण्याचा अट्टाहास बाळगणारे थोर पुरुषही याच देशात जागोजागी सापडतात.
या अपप्रचाराला  कशा स्त्रिया बळी पडतात याचं सहजसुंदर चित्रीकरण पाहून समाजाची मानसिकता बदलेल असं मुळीच नाही. मात्र अशा विषयावर एक नितातसुंदर चित्रपट नक्कीच नवा विचार रुजवू शकतो असं वाटून अक्षय सिंग यांचं मनापासून अभिनंदन करावंसं वाटतं..!
- सुधांशु नाईक (९८३३२९९७९१) 

( #kiff यंदा जरासा पुढे गेलाय. डिसेंबर जानेवारीत होणारा हा फेस्टिव्हल फेब्रुवारी 2020 ला कोल्हापुरात  होईल. मात्र तोपर्यंत रसिकांनी फिल्म सोसायटीचं सभासदत्व जरुर घ्यावं. दर महिना 2 चित्रपट जरुर पहावेत, सोसायटीलाही अधिकाधिक मेंबर्सची गरज आहे..!
 संपर्क दिलीप बापट कोल्हापूर -9371377077) 

Friday, 20 December 2019

अनुभव kiff च्या विविध चित्रपटांचे..! भाग १ - Sound Of Silence

डिसेंबर-जानेवारी उजाडला की चित्रपट वेड्यांना फिल्म फेस्टिवल चे वेध लागतात. गोव्यातीलइफ्फी पाठोपाठ येतो कोल्हापुरातील kiff म्हणजेच कोल्हापूर इंटर्नाशनल फिल्म फेस्टिवल चे. या महोत्सवात आजवर कित्येक चित्रपट पहिले होते. यापूर्वी पाहिलेल्या अनेक चित्रपटांपैकी काही मोजक्या स्पेशल चित्रपटांवर मी परीक्षण लिहिलेलं. त्याचं हे संकलन विविध पोस्ट्स च्या रुपात... आपल्या ब्लॉग साठी...
त्या आठवणीतील हा पहिला चित्रपट...

*****
१) शांततेचा सुमधूर नाद म्हणजेच साऊंड ऑफ  सायलेन्स.... हा चित्रपट !

#kiff कोल्हापूर फिल्म फेस्टिव्हलमध्ये हा चित्रपट सुरुवातीला चुकलेला म्हणून हळहळलो होतो. अाज पाहिला मिळाला याचा आनंद फार आहे.
शांततेला आवाज असतो असं कुणाचंतरी वाक्यपण आहे म्हणे. मी शांततेचा आवाज ऐकला भटकंती करताना. एकटं, दुकटं फिरताना अनेक ठिकाणं अशी समोर येतात की आपण केवळ थक्क होऊन बसून रहातो. कसलाच आवाज नकोसा वाटतो तेव्हा.
ती अनुभूती कितीकदा घेतलेली.
पहिल्यांदा रायगड चढून गेल्यावर भवानी टोकाच्या गुहेत बसून सूर्योदय पहाताना, वाघ दरवाज्याच्या माथ्यावरुन थंडीतली उबदार दुपार भोगताना, राजगडाच्या डुब्याजवळून चांदण्या रात्री चमचमता जलाशय अनुभवताना, गरुडेश्वरला किंवा भेडाघाटला अंधा-या रात्री लुकलुकणा-या दिव्यांचं नर्मदेतील प्रतिबिंब पिताना, लीडर नदीचा खळखळाट पहेलगामला ऐकताना... अशा किती ठिकाणी हा शांततेचा रम्य आवाज उरात भरुन घेतलेला.
असं कुठे एकटं-दुकटं जाऊन बसलं की मी माझा नसतो. सभोवतालच्या निसर्गाचा होऊन जातो. प्रत्येक झाडाची वेगवेगळी सळसळ, पानगळ अन् पक्ष्यांचे विविध आवाज मनात खोलवर रुजत जातात. लहानशा झ-याचा खळखळाट मन भरुन टाकतो. पायाखालच्या पाचोळ्याचा, मोडलेल्या लहानशा काटकीचा आवाज देखील मेंदू टिपत रहातो. मग जाणवतं की आपण किती गोंगाट करत रहातो रोज. अनेक छोटे छोटे आवाज असतात हेच उमगेनासं झालंय आपल्याला रोजच्या धबडग्यात.
मग ते आवाज शांतपणे ऐकत बसून राहिलं की आपण जणू बसल्याजागी वारुळ झालोय की काय असं वाटू लागतं.
शांततेचा हाच अनुभव ' साऊंड ऑफ  सायलेन्स' हा चित्रपट देऊन जातो.

पुन्हा एकदा 12 वर्षांच्या एका मुलाचाच हा चित्रपट. तो मुका आहे. जन्मत:च आईला गमावून बसलेला. आईला जणू यानंच खाल्लं असं समजून बाप त्याचा राग राग करतो. बायकोचं दु:ख विसरायच्या नावावर दारुत स्वत:ला विसरत रहातो.
हा बापाची जमेल ती सगळी सेवा करतो. गाई गुरं चरायला नेतो. पण आपल्यावर बापाचं प्रेम नाही ही गोष्ट सतत त्याच्या मनात ठसठसत रहाते.
जंगलात त्याला बौध्द भिख्खू भेटतो. त्याच्यासोबत त्याचं जमतं. तो याला ध्यान शिकवतो. निसर्गातील प्रत्येक लबानसहान आवाज ऐकायला शिकवतो. स्वत:चा आवाज मनात ऐकत.
गाई विकून पैसे मिळवणा-या बापाला हा रोखू शकत नाही. त्या बापाचा मित्रही रोज दारु पिताना समजावत रहातो. त्याला पटत नाही. एकदिवस तो मित्रालाच मारुन टाकतो.
मुलगा हादरतो बापाचं ते रुप पाहून. बाप त्यालाही घरातून जा म्हणून सुनावतो.
मग भिख्खू त्याला मठात आणतो. मठात खरंतर कुणी मूक, बधीर नाही. पण याला प्रवेश देतात.
तिथली मुलं त्याला वेगळं वागवत रहातात. टपल्या मारत रहातात. हा शांत रहातो. जणू शांती म्हणजे काय हे कळल्यासारखं.
एकदा जंगलातून परतताना तो आपल्या मित्राची काळजी घेतो. सगळे त्याचं कौतुक करतात. त्याचं मन तरीही खिन्न रहातं. कधीही न पाहिलेल्या आईला स्वप्नात आठवत रहातं.
शेवटी तो तुरुंगातल्या बापाला फक्त पत्राने एक प्रश्न विचारतो, तुम्ही कधीतरी एक क्षणभर तरी माझ्यावर प्रेम केलं होतं का??
ते पहाताना आपलंही अंत:करण ओलावतं. संपूर्ण सिनेमाभर कुठेही फारसे संवाद नाहीतच. शांत वाजणारी बासरी, चेलो, मेंडोलिन, संतूर आदि वाद्यांच्या पार्श्वभूमीवर कॅमेरा चित्रपटातून हिमाचल प्रदेशातलं सौंदर्य दाखवत रहातो. तिथली शांतता समोर ओतत रहातो.
चित्रपट संपताना बुध्दाच्या मूर्तीवरील अन् त्याच्या चेहे-यावरील ती अथांग शांतता आपल्यालाही चहूबाजूंनी वेढून टाकते. खोलखोल कुठेतरी सर्व काही विसरायला लावते.
चित्रपट संपतो. थिएटर बाहेरच्या कोलाहलात प्रवेश करायला मन मात्र मुळीच तयार होत नाही..!
- सुधांशु नाईक(९८३३२९९७९१)🌿

यंदा कोल्हापुरात हा फिल्म फेस्टिवल फेब्रुवारी २०२० मध्ये होत आहे. त्यासाठी रसिकांनी आवर्जून नाव नोंदणी करावी.
अधिक माहितीसाठी संपर्क- दिलीप बापट - ९३७१३७७०७७.

Tuesday, 17 December 2019

मखमली स्वरांची देणगी लाभलेल्या रजनीताई


 झुंजणं, झगडणं, परिस्थितीनं पदरात टाकलेल्या दानानं हताश न होता स्वतःचं नवं विश्व घडवून दाखवणं खूप कमी जणांना जमतं. ज्यांना जमतं त्यांच्या अलौकिकत्वामुळे आपण स्तिमित होऊन जातो. अशा काही लोकांपैकीच एक होत्या रजनीताई...
झुंजणं, झगडणं हा तर त्यांचा जणू स्थायीभावच बनलेला. करणार तरी काय? १५ आॅगस्टला जेव्हा भारत स्वतंत्र होत होता तेव्हा कोकणातल्या तुरळ या एका लहानशा गावात ही चार वर्षांची चिमुरडी आजाराशी झुंजत होती. त्या पोलियोनं, त्या तापानं तिला जन्मभर पुरेल असं अधूपण दिलं अन् त्याचबरोबर झुंजत रहायची एक अजोड ताकद.
तेव्हापासून गेली सत्तर वर्षं ती चिमुरडी झुंजत होती..!

रजनी-करकरे देशपांडे. सत्तर वर्षांपूर्वी महानगरातही अपंग व्यक्तींचं जिणं भीषण होतं, तिथं लहान लहान गावांतल्या परिस्थितीबद्दल काय बोलायचं? वाढत्या वयाबरोबर या मुलीनं कायकाय अन् कसं सोसलं असेल याची कल्पनादेखील अंगावर काटा आणते अन् डोळ्यात पाणी.
मात्र एखाद्या जिवलगाला सहज सोबत मिरवावं तसं रजनीताईंनी हे पांगळेपण सोबत मिरवलं. कधीच त्याचा बाऊ केला नाही व त्याचा वापर करत कुणाची दया, करुणाही मिळवली नाही.
स्नेहल स्वभावाच्या रजनीताईंना दैवानं पांगळेपण जरूर दिलं मात्र सोबत तीन महत्वाच्या गोष्टीही दिल्या. कुशाग्र बुध्दी, अतुलनीय धैर्य अन् कंठातला सुंदर कोमल मखमली सूर. केवळ अन् केवळ या तीन गोष्टींच्या जोरावर मग त्या जग जिंकत निघाल्या.
आपल्या अपंगत्वाचा कोणताच बाऊ न करता त्यांनी शिक्षण तर पूर्ण केलंच पण गाण्याचं शास्त्रीय शिक्षणही आत्मसात केलं. पं. नामदेवराव भोईटे, पं. विश्वनाथबुवा पोतदार, पं. सुधाकरबुवा डिग्रजकर नूतन गंधर्व अप्पासाहेब देशपांडे या गुरुवर्यांकडून त्यांनी संगीत शिक्षण घेतलं. पुढे संगीतकार दिनकर पोवार यांच्या मार्गदर्शनाखाली सुगम संगीताचाही सूक्ष्म अभ्यास करून स्वतःच गाणं घडवलं.
सुधाकर बुवांचा किस्सा त्यांनी सांगितलेला एकदा.. म्हणाल्या, “गाणं शिकवा असं सांगत मी भेटायला गेले. बुवांनी नंतर ये सांगितलं. कित्येक दिवस मी जात होते. त्यांच्या जुन्या घरी माझ्या कुबड्या वगैरे सांभाळत जायचे. शेवटी जवळपास सहा महिन्यानंतर बुवांनी मला शिष्य म्हणून स्वीकारलं. ते जणू पाहत होते की ही मुलगी नुसती हौस म्हणून शिकू या म्हणते की ही चिकाटीने गाणं शिकेल..गाणं पेलू शकेल..! मी अपंग आहे यासाठी मला खास सवलत द्या असं मीही कधी म्हटलं नाही आणि बुवांनीही कधी तसं वागवलं नाही.”
आपण कितीही प्रगतीच्या गप्पा मारल्या तरी आजही समाजात अपंग व्यक्तीची कुचेष्टा होतेच किंवा त्यांना उगाच केविलवाण्या दयार्द्र नजरांना सामोरं जावं लागतं. रजनीताई काखेत कुबडी घेऊन या दोन्हीविरुध्द नेहमीच कणखरपणे उभ्या राहिल्या.

आपल्या काॅलेजच्या दिवसांविषयी सांगताना एकदा म्हणालेल्या, " तुम्हाला सांगते सुधांशु, अख्खं काॅलेज, म्हणजे मुलं आणि शिक्षक सगळे घाबरायचे मला. काय बिशाद कुणी वेडंवाकडं वागेल. मी सरसावून तयारच असे. मीच नाही तर अन्य कुणाशीही कुणी वावगं वागलेलं मी कधीच सहन केलं नाही." नेहमी कोमल सूर गाणारा त्यांचा गळा अशावेळी तीव्र सुरांचं कडकडीत सौंदर्यही सहज दाखवून जायचा.
त्यांचा स्वभाव तर एकदम रोखठोक. 'एक घाव दोन तुकडे'वाला. वागण्या-बोलण्यातलं व्यंग त्यांना चटकन् समजतं, अन् मग थेट मुळावरच घाव. " उध्दटासी व्हावे उध्दट" असं आचरण असलं तरी त्यांच्याइतकी माया करणं फारच कमी लोकांना जमतं.
गेली काही वर्षे तर त्या अंथरुणालाच खिळून होत्या. तरीही शेकडो परिचितांचे वाढदिवस वगैरे सगळं त्यांना मुखोद्गत. त्या त्या दिवशी त्या व्यक्तीचं कौतुक होणारच. एकेकाळी आपल्या सुरेख अक्षरात त्यांचं पत्र वेळेवर मिळून जायचं. पत्रात प्रेम, सुरेख अक्षरासोबत एखादं फूल, मस्त लहानशी वेलबुट्टी वगैरे काही चित्रही असायचं. विविध माणसांच्या आवडीनिवडी ही त्यांनी अचूक टिपून ठेवलेल्या. त्यानुसार घरी तो अमकातमका पदार्थ केला की त्या माणसाच्या घरी रजनीताईकडून हमखास डबा पोचणारच. पूर्वी स्वैपाकघरात स्वत: पदर खोचून निगुतीनं सारं करायच्या. प्रत्येक गोष्टीत खरं म्हणजे त्या अति चिकित्सकच. या पदार्थाच्या फोडणीत हिंग हवं म्हणजे हिंगच घालणार तिथं कधीच लसणाची फोडणी असणार नाही इतकं त्यांचं परफेक्शन. अंथरुणाला खिळल्यानंतर ओट्याजवळ उभं राहून करता येईना. मात्र अनिता त्यांच्या सुचनेनुसार जेंव्हा स्वैपाक करायची तेंव्हा कुठला डबा कुठे आणि कुठली गोष्ट किती प्रमाणात घालायाचीये याकडे त्यांचं दूरवरूनही  लक्ष असायचं.
**
खाणं अन् गाणं यावर मनापासून प्रेम. मध्यंतरी  एकदा  अचानक  त्यांच्याकडे  गेलो. त्यांना आणि पीडीना आवडतात म्हणून जाताना  गरमागरम  बटाटेवडे नेलेले. त्या दिवशी काहीतरी बिनसलं होतं त्यांचं... तब्येतीची तक्रार होतीच. वडा आवडतो म्हणून पहिला घास घेतला. तिखट नव्हतं पण त्यांना सोसेना. डोळ्यात पाणीच आलं त्यांच्या.
वैतागून म्हणाल्या, “ सगळं सगळं नकोसं झालंय मला आज. मगाशी तर अनिताला म्हणत होते मी, चल बाहेर पड. पलीकडे रंकाळ्याजवळ घेऊन चल. जीवच देते आता..”


गंमतीनं मी म्हटलं," ताई, अहो, जीव द्यायचाय ना, मग रंकाळा कशाला? किती घाण झालंय तिथे पलीकडे. वास मारतोय हल्ली पाण्याला. तुम्हाला चांगल्या निसर्गरम्य ठिकाणी नेतो आम्ही, तिथं हवंतर करा विचार मग जीव द्यायचा. इतकं झकास जगल्यावर मृत्यूही छान असू दे ना...."
क्षणभर विनोदावर हसल्या त्या. म्हणाल्या, “ तुम्ही विनोद करून माझा मूड चेंज करायचा प्रयत्न करताय हे उमगतंय हो. पण नकोसं झालंय खरंच सगळं. मला हिंडायला- फिरायला खूप आवडायचं, ते देवानं बंद करून टाकलं. चमचमीत, तिखट खायला आवडायचं त्यावर बंधनं आली. सततच्या औषधांमुळे तोंड आलेलं असतंय. गाणं म्हणजे तर जीव की प्राण. मात्र आता गातानाही दम लागतो. हे असं आडव पडून पडून ताकदच गेली माझी. मगाशी शिकायला आलेल्या काहीजणी. “ सांग ह्या कोजागिरीच्या चांदण्याला काय सांगू...” ही ओळ म्हणतानाही खूप दमले मी. शेकडो वेळा म्हटलं असेल हे गाणं. आता गाताही येईना हो नीट. कसं जगू हो आता सुरांशिवाय.. ?
पण मग मुक्तपणे रडत राहिल्या काही वेळ. आम्ही शांतपणे त्यांना मोकळं होऊ देत राहिलो.... काय करणार होतो आम्ही?
***
त्यांनी आपल्या आयुष्यात मात्र इतरांच्या अडचणींवेळी नेहमीच धावून जात मदत केली. त्या व त्यांची मैत्रीण नसीमादीदी हुरजूक यांनी " अपंगांच्या मदतीसाठी व स्वावलंबी बनण्यासाठी असलेल्या संस्थेचं" स्वप्न पाहिलं. एकेकाळी अपंगत्वाचा घाला बसल्यावर रजनीताईनी नसीमादीदीना मानसिक बळ दिलं. पुढे त्या दोघींनी मिळून अनंत अडचणींवर मात करत " हेल्पर्स आॅफ दि हॅन्डिकॅप्ड" या संस्थेची उभारणी केली. त्या संस्थेचा आज वटवृक्ष झालाय. संस्थेच्या माध्यमातून अनेकांना नाजूक क्षणी मदत मिळत गेली व स्वत:चं अपंगत्व जमिनीत गाडून अनेक गुणवंत आज समाजात धीराने काम करु लागले.
संस्था उभी करण्यासाठी रजनीताई आपलं अपंगत्व सोबत घेऊन भारतभर हिंडल्या. शब्दशः हजारो मैफिली केल्या. आपल्याला मिळालेल्या सुरेल स्वराचे बळ वापरून त्यांनी लाखो रुपये जमवले संस्थेसाठी. त्यातही कुठे मिरवायचा हट्ट नसायचा. कुठल्याही स्पेशल ट्रीटमेंटची त्यांनी कधीही अपेक्षा केली नाही.  सगळ्या कामात रजनीताईंना कधीही कौतुकानं मिरवताना आम्ही पाहिलं नाही. आज किरकोळ कामं करुन पदव्या-पुरस्कार पदरात पाडून घेणारी मंडळी पाहिली की हे मोठेपण अधिकच भव्य वाटू लागतं. गायिका रजनी करकरे-देशपांडे व समाजसेविका रजनीताई या दोन्ही आघाड्यांवर त्या नेहमीच डौलानं कार्यरत राहिल्या. अनेकांना स्फूर्ती देत राहिल्या.

त्यांचं सर्वात मोलाचं काम कुठलं असेल तर अपंगाची लग्न जुळवणं. अपंगत्वाचे शेकडो प्रकार आहेत. मात्र याचा अर्थ असा नव्हे की त्यांचं सहजीवन असूच नये. दैवजात मिळालेलं एकटेपण भोगणं ही फार कठीण व वेदनादायी गोष्ट असते याचा प्रखर अनुभव असलेल्या रजनीताईंनी अनेक अपंगांचे, संस्थेच्या कार्यकर्त्यांचे संसार उभे करुन दिले. त्यापूर्वी त्यांना स्पष्ट व अत्यावश्यक सर्व समजावून देत उत्तम समुपदेशन केलं. त्याचं ऋण विसरणं अशक्यच.
तीच त-हा गाण्याची. अनेक विद्यार्थी विद्यार्थिनी घडवताना त्यांच्याकडून कठोर मेहनत करुन घेतली त्यांनी. सर्वपरिचित कोसंबी बंधूंसारख्या अनेकांना त्यांनी केलेलं मार्गदर्शन भविष्यातील वाटचालीसाठी बळ देणारंच होतं.

इतरांचं सहजीवन फुलवणा-या, सुरांत रमलेल्या रजनीताईंचं भाग्य तरीही थोर म्हणायला हवं म्हणून पी. डी. देशपांडेंसारखा पती त्यांना लाभला. वयानं १६-१७ वर्षं लहान पीडींना लग्न करताना प्रखर विरोध सहन करावा लागला पण शेवटी प्रेम जिंकलं. संगीत, साहित्य, समाजकार्य अशा तिन्हीत रमणारा साथीदार व मित्रवर्ग यासह त्यांच्या सहजीवनाचे दिवस फार आनंदाचे होते ! त्यांचं सहजीवन हे अनेकांसाठी आदर्शवत असं होतं.
म्हणतात ना, काव्यशास्त्र विनोदेन कालौं गच्छति धीमताम.. तसं त्यांच्या सहजीवनात समानधर्मी मित्रांची साथ मिळाली आणि संगीत, साहित्य, समाजकार्य यांच्या साथीनं वाटचाल होत राहिली. म्हणूनच दिवस नव्हे तर सहजीवनाची ३२ वर्ष कशी गेली हे कळलंच नाही.

आता दिवस सरत नाही हे हल्ली हल्ली त्यांना जाणवू लागलं अंथरुणाला खिळल्यावर. तरीही काहीतरी करायची उर्मी असायचीय.
**

२०१७ च्या जानेवारीतलीच गोष्ट. माझी आई व सासरे कॅन्सरमुळे मृत्यूशय्येला खिळलेले. पहिलं कोण जाणार अशी जणू शर्यतच होती घरात. आमची प्रचंड धावपळ सुरु होती व अचानक संध्याकाळी पीडींना घेऊन रजनीताई दत्त म्हणून दारात उभ्या.
थक्क होऊन मी पीडींना म्हटलं, " अहो, त्यांची तब्येत बरी नाही, कशाला त्रास देत घेऊन आला त्यांना?"
ताडकन् रजनीताई म्हणाल्या, " त्यांनी मला नव्हे, मी आणलंय त्यांना. आज सकाळी उठल्यावर ठरवलेलं आज तुमच्याकडे जाऊन यायचंच. इथं तुमच्यावर पहाडाएवढं संकट अन् मी घरात कशी बसून राहून हो?"

मग सर्वांशी गप्पा मारत बसल्या. त्यांनी काहीतरी गाऊन दाखवावं अशी इच्छा व्यक्त केली दोघांनीही. मग आईला आणि सास-यांना आवडणारं गाणं कुठलं ते विचारलं. मग ती गाणी सुरु झाली... मृत्युशय्येवर निजलेल्या त्या दोन जीवांना सुखाचे सुरेल चार क्षण द्यायला  जीव ओतून गात राहिल्या. गळा साथ देत नव्हता, दम लागत होता.. तरी त्या गात होत्या. हे पाहून आमच्या सर्वांचे डोळे डबडबले. त्यानाही भरून आलं..
डोळे टिपत म्हणाल्या, “ तुम्हाला मी काय देणार हो. तुम्ही काहीतरी मागितलं ते देऊ शकले याचा आनंद होतोय. फार बर वाटलं.”
त्यानंतर दहा दिवसांच्या आत दोघेही गेलेच. सहा-आठ महिन्याची जीवघेणी झुंज अखेर शांत झाली. पण त्या सर्व दिवसात जवळपास रोज रजनीताई फोनवरुन चौकशी करत होत्या. कुणाबरोबर तरी सूप, सार असं काहीबाही करुन पाठवत होत्या..! त्यांच्या अंथरुणावर त्या तिथे दूर असूनही त्यांचं सदैव आमच्यावर लक्ष होतं. हे असं त्यांनी बहुतेक सर्व परिचितांसाठी केलंच आहे.
त्यांना भटकंती खूप प्रिय. नातेवाईकांसोबत, संस्थेतील सहकार्यांसोबत, मित्र-मैत्रिणींसोबत त्यांनी उदंड प्रवास केला. कधी मैफिलींच्या निमित्ताने तर कधी खास टूरला जायचं म्हणून. प्रत्येक प्रवासाची आखणी करताना त्यातही ताई आघाडीवर. कुठे जायचं, काय करायचं, काय पाहायचं, काय खरेदी करायचं यासाठी त्यांचं सगळं नियोजन पक्कं असायचं. वेळेच्या बाबतीतही तितकंच काटेकोर वागणं. त्यामुळेच मृत्यूची वेळ ही चुकतेय अशी आशा आम्हाला वाटत असताना त्यांनी मात्र मृत्यूलाही फार ताटकळत ठेवलं नाही. तब्बल महिन्याभराची त्यांची तगमग आम्हालाच पाहवत नव्हती.

१५ ऑगस्ट हा दिवस त्यांच्यासाठी जणू खलनायकच ठरलेला. एकेकाळी १५ ऑगस्ट ला त्यांना अपंगत्व आलं. ती आठवण कायमची पुसून टाकायची या हेतूने पीडीनी मुद्दाम १५ ऑगस्टलाच लग्न केले. यापुढे लग्नाचा वाढदिवस म्हणून तो दिवस आनंदात घालवायचा म्हणून.. १५ ऑगस्ट २०१७  या दिवसानं मात्र पुन्हा धक्का दिला...! खरतर एक दिवस आधी, 14 ऑगस्टला त्यांना आता खूप बरं वाटतंय म्हणून हॉस्पिटलमधून घरी सोडलेलं. संध्याकाळी मी केक घेऊन गेलो त्यांच्या लग्नाचा वाढदिवस साजरा करायला. खूप मस्त नेहमीच्या सुरात त्या छान गप्पा मारत बसल्या होत्या. जीवावरचं संकट टळल याचा आम्हालाही आनंद होता. मात्र तो आनंद क्षणभंगुर ठरला. दुसऱ्याच दिवशी सकाळी त्यांना खूप त्रास झाला आणि त्या बेशुध्द पडल्या. पुढचे १५ दिवस मग जीवन-मृत्युच्या सीमारेषेवरच राहिल्या. सदैव सुरेल गात-बोलत राहणाऱ्या त्या एकही शब्द बोलू शकत नाहीत हे पाहणं आमच्यासाठीही जीवघेणं ठरलं.
शेवटी सगळं संपलंच.

एकेकाळी रेडिओ-स्टार, प्रति-आशा अशा उपमांनी गौरवल्या गेलेल्या रजनीताई आयुष्यभर सुरेल-सुगंधी जगल्या. शेकडो लोकांना माया लावून गेल्या. शारीरिक-मानसिक-आर्थिक किंवा अन्य कोणताही अपंगत्व तुमच्या प्रगतीच्या आड येऊ शकत नाही याचं खणखणीत उदाहरण बनून गेल्या..! आजही अचानक कुठूनतरी जीवलगा राहिले रे दूर घर माझे... कानी ऐकू येतं, आणि पाणावल्या डोळ्यासमोर आशाताईंच्या ऐवजी रजनीताई दिसू लागतात. त्यांचा प्रेमळ मखमली स्वर आठवतो... मग पुढचं सगळं सगळं धूसर धूसर होऊन जातं...!!
-    सुधांशु नाईक, कोल्हापूर. (९८३३२९९७९१)


*****