marathi blog vishwa

Monday, 2 January 2017

शिवराय व युध्दनीती

शत्रू जेंव्हा कमकुवत असेल, बेसावध असेल तेंव्हा त्याचा पूर्ण नि:पात करावा असे कृष्ण व चाणक्य सांगतात. मात्र नंतरच्या काळात याचा पुरेपूर अवलंब कुणी केला असेल तर तो शिवरायांनी..! ज्या मंडळींनी शिवकालीन इतिहास वेळेअभावी पुरेसा वाचला नाहीये त्यांच्यासाठी हा लेख. चला जाणून घेऊ शिवकालीन युद्धनीतीविषयी...
“ कारतलाबखान व त्याचं सुमारे २५ हजाराचं सैन्य लोणावळ्यात दाखल झालं. इथून आता बोरघाट उतरलं की कोकणात पेण-खोपोली परीसातील शिवाजीच्या भागावर जोराचा हल्ला करायचा व त्याला नामोहरम करायचं हे खानाच्या सैन्याचे मनसुबे. शिवाजीला आपण बेसावध गाठायचं या विचाराने खानाने वेगळाच निर्णय घेतलेला.. तो कुरवंडा घाटाकडे वळला. खान असं ठरवतोय हे फार कमी लोकांना माहिती होतं. सैन्यात जराशी खळबळ माजली. पण सारे मग मुकाटपणे ती भयानक रानातील वाट चालू लागले...

सगळे घाट वाटेने उतरू लागले. तेवढ्यात दूर कुठेतरी हळूवार इशारे झाले. खाली कोकणातील वाट चढून एका विशिष्ट टप्प्यावर येऊन वाट पाहत असेलेले शिवबाराजे मग निर्धास्त झाले. लोहगड- कोरीगड परिसरातून नेताजी पालकर सावकाश अंतर ठेवून खानच्या मागे निघाले.. जे राजांना हवं होतं, जे गुप्तहेरांनी सांगितलं होतं तेच घडत होतं. मग सावकाश मराठी सैन्य अंबा नदीच्या त्या परिसरात आपापल्या जागा पकडून निवांत बसून राहिलं. प्रत्यक्ष शिवबाराजे चावणी किंवा छावणी नावाच्या गावाजवळ एका टेकडीच्या माथ्यावर थांबले.
खानाच्या त्या सैन्यात अवजड तोफा, दारुगोळा, खजिना, घोडे, उंट, तंबू, रोजच्या जेवणासाठीचे सामान असं किती न काय काय होतं. ते सैन्य घामाघूम होत निम्मी वाट उतरलं. मग तिथे अचानक शिवरायांचा वकील दाखल झाला. “ हा शिवरायांचा प्रदेश आहे. तुम्ही इथे चुकून आलेले दिसताय. कृपया परत जा.” असा संदेश दिला. मात्र तो धुडकावून सैन्य पुढे चालू लागलं.

एका विशिष्ट ठिकाणी ती मंडळी पोचताच मराठ्यांनी पहिला सणसणीत हल्ला केला. घनदाट जंगलात लढायचं आहे यामुळे नियोजनपूर्वक धनुष्यबाण, भाले, गोफण गुंडे अशा शस्त्रांनी शत्रूचा अचूक वेध घ्यायला सुरुवात केली. याउलट जंगलात लपलेले मावळे शत्रूला चट्कन दिसेनात, दिसले तर मारता येईना. एकच गोंधळ. काही मंडळी परत माघारी धाऊ लागली. त्याक्षणी मागे असलेली नेताजींच्या नेतृत्वाखालील तुकडी पुढे सरकली. त्यांनी घाटाची मागची बाजू बंद करून टाकली..!
मग कारतलाबखानाच्या सैन्यानं लढाई करायचा प्रयत्न केला. मात्र होणारे नुकसान खूप जास्त होते. शेवटी रायबाघनच्या सल्ल्यानुसार खान शिवरायांना शरण गेला. “अंगावरच्या कपड्यांशिवाय सर्व साहित्य आहे तिथेच सोडून आल्या वाटेने गुमान परत जायचं.” या अटीवर जीव वाचवून सर्व सैन्य परतलं. प्रचंड मोठे यश शिवरायांच्या अवघ्या २-३ हजारांच्या फौजेने मिळवलं...! त्याला कारण होतं शिवकालीन अचूक युद्धतंत्र.”
*******
“युद्धस्य कथा रम्य:” असं जरी म्हटलं असलं तरी शिवकालातील ही व अशी अनेक युध्दे अनुभवणे, अभ्यासणे हा फार फार वेगळा अनुभव आहे.

शिवाजी महाराज म्हटले की अनेकांना पट्कन गनिमी कावा हाच शब्द आठवतो. पण खरंच हे तंत्र शिवरायांनी निर्माण केले का? तर नाही हेच त्याचं खरं उत्तर.

“गनिमी कावा” याचे अभ्यासकांनी दोन अर्थ लावलेत. एक म्हणजे गानिमाने केलेला कावा किंवा शत्रू म्हणजे गनीम या अर्थाने गनिमाविरुध्द केलेला कावा. बहुतेकदा शिवाजीराजांना गनीम असं मोगली कागदपत्रे म्हणतात. व शिवरायांच्या कारवाया म्हणजे गनिमी कावा. त्याचबरोबर मोगली वा आदिलशाही सैन्य म्हणजे गनीम व शिवराय ज्या पद्धतीने त्यांना सामोरे जातात तो गनिमी कावा अशीच अनेकांची धारणा आहे.
तर काय आहे हे तंत्र? खरं म्हणजे याचं ठाशीव असं शास्त्र नाहीच. शत्रूला बेसावध ठेवून अचानक झडप घालणे व जास्तीत जास्त परिणाम साधणे म्हणजे हे तंत्र. मुळात या तंत्राचा उगम भारतात फार प्राचीन काळातला. पहिला संदर्भ चाणक्याच्या लेखनात सापडतो. चाणक्य त्याला “घात युध्द” असं म्हणतो.

पूर्वी शत्रूविरुध्द करायच्या विविध कारवाया असायच्या. अगदी विषकन्या वापरण्यापर्यंत अनेक पद्धतीने शत्रूला नामोहरम करायचे प्रयत्न होत असायचे. ते सारे घातयुध्दाचे भाग. शिवरायांनी जरी अगदी अत्यंत कपटी उपाय अवलंबले नाहीत तरी त्यांनी एका अर्थी कपटयुध्दाचा वापर केलाय असं म्हणायला हरकत नाही. मग शिवरायांनी युध्दात जे जास्त यश मिळवले त्याचं खरं कारण काय किंवा तंत्र काय?
ते समजून घेण्यासाठी थोडा त्यापूर्वीच्या काळाचा शोध घ्यायला हवा.

चाणक्य किंवा त्यापूर्वी जरी कृष्णानं कपटनीतीची ओळख करून दिली असली तरी मौर्यकालीन सम्राट अशोकानंतर मध्यंतरीच्या काळात नीतिमत्तेच्या कल्पना बदलत गेल्या. या दरम्यान उदयास आलेल्या जैन, बौध्द या धर्मानी व त्यामुळे काही प्रमाणात बदलेल्या हिंदूंनी इथल्या युद्ध्द नीती व राजकारण याच्या काही कल्पना बाजूला ठेवून माणुसकी व माणसाच्या आंतरिक मोठेपणासाठी, नातेसंबंधासाठी खूप काम केलं. त्यात मात्र अनेकजण त्यांचा लष्करी इतिहास, विविध युद्धनीती विसरून गेले. किंवा ते कपटी प्रकार, विविध धाडसी प्रकार वापरू नयेत अशी त्यांची धारणा बनली असावी. (अपवाद राजस्थान मधील सुरुवातीच्या काळात शूरवीर राणा सांगा यांनी परकीयांविरुद्ध केलेल्या लढाया, स्वातंत्र्याचे प्रयत्न व नंतर राणा प्रताप यांनी अकबराविरुद्ध जंगलातून केलेलं युध्द)
 तसेच या दरम्यान युध्दनीतीमध्ये विविध नव्या कल्पना आल्या ज्या इथल्या देशातील शेजारच्या राज्यातील शत्रूला डोळ्यासमोर ठेऊन केलेल्या होत्या. त्यातून मोठे गजदळ असणे, रथ असणे वगैरे गोष्टी वाढीस लागल्या होत्या. विविध कर्मकांडे वाढली. मोठमोठी साम्राज्यं आपापल्या चौकटीत रमली. मात्र त्याचवेळी युरोप व मध्य आशियात मात्र इस्लाम व ख्रिस्ती धर्मानी आक्रमण हा पाया ठरवत धर्म वाढवायचा प्रयत्न केला. त्यामुळे जेंव्हा हे आक्रमण भारतावर कोसळले तेंव्हा इथली मंडळी प्रतिकार तर जरूर करू गेली पण विशिष्ट संकल्पना कवटाळून बसल्याने पाचोळ्यासारखी उधळून लावली गेली.

त्याचवेळी राणा प्रताप सारखी काही मंडळी पारंपारिक युध्दात जरी हरली तरी “गनिमी कावा” प्रकारचे युध्द खेळत राहिली. बहामनी, मोगल, आदिलशाही, निजामशाही इत्यादी शाह्यांनी, त्यांच्या संस्थापकांनी, सरदारांनी परदेशात तसेच इथल्या भूगोलाचा पुरेपूर अभ्यास केला. त्यामुळेच घोडदळ हाच आपला मुख्य भाग बनवला व विजयाचा वारू धावता ठेवला. त्याच्या जोडीला कपटीपणा, विश्वासघात आदि गोष्टींचा उदारहस्ते वापर करत प्रजेच्या मनात भीती निर्माण केली. पूर्ण अंकुश प्रस्थापित केला.
या परिस्थिती महाराष्ट्र-कर्नाटक परिसरात शहाजीराजे व त्यांच्यासारखे काही शूर सरदार उदयास आले. त्यांनी अश्वदल किंवा घोडदळ किती परिणामकारक आहे हे जाणलं. खरंतर “यस्याश्वा तस्य राज्यं...” अशा प्रकारचा श्लोक आपल्या मंडळीना ठाऊक होता पण काही कारणामुळे ते सार ज्ञान विस्मृतीत गेलेलं.

ते सारं पुन्हा ताकदीने पुढे आणले ते शहाजीराजे यांनी. त्यामुळे त्यांच्या शौर्याची ख्याती त्याकाळी सर्वत्र पसरलेली होती. तोच वारसा पुढे शिवरायांना मिळाला.
१६४०-४१ मध्ये जेंव्हा शिवाबराजे व जिजाऊ बंगळूरहून पुणे जहागिरीकडे परतणार होत्या तेंव्हा त्यांच्या सोबत शहाजीराजांनी जी मंडळी दिली ती सर्व अत्यंत मोलाची माणसे होती. तत्पूर्वी पुण्यात जहागिरीचा सर्व अंमल व्यवस्थित बसला होता. दादोजी कोंडदेव जे मुख्यत: महसूल व न्यायप्रवीण होते त्यांनी निष्ठेने काम केलेलं. जिजाबाईंनी त्यावर बारीक नजर ठेवलेली. एक स्वप्न उदयाला येत होतं. त्यासाठी मिळाली ही मोलाची माणसे. त्यात होते शामराज नीलकंठ रांझेकर पेशवे, सोनोपंत डबीर, माणकोजी दहातोंडे, रघुनाथ बल्लाळ (अत्रे) सबनीस. या साऱ्यांच्या नंतर सुमारे १६५० मध्ये कान्होजी जेधे व दादोजी लोहोकरे शिवरायांकडे दाखल झाले.

या साऱ्या मंडळीनी आदिलशाही, निजामशाही, मोगल वगैरे सारं काही जवळून अनुभवलं होतें. त्यांना शहाजीराजांची स्वप्नं व पूर्वी झालेल्या काही चुका किंवा त्रुटी चांगल्या माहिती होत्या. यापेक्षा वेगळे काय करता येईल याचे काही आराखडे डोक्यात होते, गरज होती एका तडफदार नायकाची. जो स्वतःच्या ताकदीवर ते विचार, तो अभ्यास प्रत्यक्षात आणून दाखवेल...आणि त्यांना शिवराय दिसले...!
या सुमारे १५-२० वर्षाच्या काळात शिवरायांनी नक्कीच आपल्या इतिहासाचा अभ्यास केलेला होता. आपल्या वर्तमानाचा अभ्यास केलेला होता. आपल्या आजूबाजूच्या माणसांच्या, शत्रूच्या मनोवृत्तीचा अभ्यास केलेला होता आणि ज्या परिसरात आपण वाढतोय त्या भूगोलाचा बारीक अभ्यास केलेला होता.

या साऱ्यांचा परिपाक म्हणजे शिवरायांनी वापरलेली युद्धनीती.

“परिस्थितीनुसार उपलब्ध भूगोलाचा जास्तीत जास्त चांगला वापर करून, घोडदळ व पायदळाच्या केलेल्या वेगवान व सुनियोजित हालचाली” म्हणजेच शिवरायांचे युध्दतंत्र...! ज्याला निष्ठावान सहकार्यांची अपूर्व साथ मिळाली व एक न विसरणारा इतिहास निर्माण झाला. शिवरायांच्या यशस्वी युद्धतंत्रात पुढील काही गोष्टी महत्वाच्या ठरतात.

घोडदळ :- शहाजीराजांनी प्रेमाने घोडदळ वाढवले. ते उत्तम अश्वरोहण करत. त्यासाठी त्यांनी त्यांच्या अनेक सरदारांना खास तयार केले होते. माणकोजी दहातोंडे हे स्वराज्याचे पहिले सरनोबत, शिवरायांच्या पहिल्या मोहिमेत ज्यांनी प्राण गमावले ते बाजीकाका पासलकर व कान्होजी नाईक जेधे त्यांच्याच तालमीत मोठे झालेले. हे सारे शिवरायांना लाभले. त्यांच्या हाताखाली नवीन फळी तयार झाली. नेतोजी पालकर, सूर्याजी काकडे, दोरोजी, रघुनाथ बल्लाळ, मोरोपंत, प्रतापराव गुजर, हंबीरराव मोहिते, आनंदराव आदि शूर साथीदारांच्या असीम शौर्यामुळे शत्रूला दहशत वाटू लागली. घोडदळाच्या अशा सतत वेगवान व सुनियंत्रित हालचाली यापूर्वी फारशा कुणीच केल्या नव्हत्या. त्यामुळे शिवरायांचा दरारा फार वेगाने वाढला.

पायदळ:- हा प्रकार जरी जुना असला तरी महाराष्ट्राच्या भूगोलाचा, इथल्या घाटवाटा, जंगलं, दुर्ग, नद्या, सागर किनारे या सगळ्यातून सहज हालचाल करायला पायदळी सैन्य अत्यावश्यक होतेच. शत्रू सैन्याला अंदाज तर लागला नाही पाहिजे मात्र आपल्या सैन्याला आधीच जागा निश्चित करता येण्यासाठी, शत्रूच्या वेढ्यातून वेगाने वाट काढत गडकोट गाठण्यासाठी, मुख्य लढाईवेळी सतत रसद पुरवठा करण्यासाठी उत्तम पायदळ फार गरजेचे असते.

बांदल, शिळीमकर, देशमुख आदि निष्ठावान मंडळींच्या तुकड्या, शिवरायांनी वेचून निवडलेली बाजीप्रभू, मुरारबाजी, तानाजी, येसाजी कंक यांनी पायदळाची गरज उत्तम रित्या पार पाडली. त्याचबरोबर घाट-वाटा तयार करणे, गुप्त वाटा झाकून ठेवणे आदि कामेही याच तुकड्यांची कामगिरी. पायदळाला मुख्यत्वे शिवरायांच्या काळात घोडदलाच्या हालचालींशी जोडले गेले. त्यासाठी खूप काटेकोर नियोजन  केले गेले. त्यामुळे काही अपवाद वगळता गोंधळाचे प्रसंग कधीच आले नाहीत.
नियोजन हा शिवकालीन युध्दाचा प्राण. आणि सांगितलेली काम निष्ठेने तडीस नेणारी माणसे हीच त्यांची आयुधे होती. जेंव्हा नियोजनात अधिक धोके असत तिथे स्वतः आघाडीवर राहण्याचा आत्मविश्वास शिवरायांना देवत्व देऊन गेला असं नक्कीच म्हणता येईल.

हेरखाते व संदेश वहन – अतिशय कार्यक्षम हेरखाते असणे ही कोणत्याही राज्याची अत्यंत महत्वाची गरज असते. यादवकालीन रामदेवराय आदि राजांनी याकडे पुरेसे लक्ष दिले नाही. मात्र शिवरायांनी ही चूक केली नाही. विश्वासराव मोसेगावकर, बहिर्जी नाईक आदि मंडळींच्या नेतृत्वाखाली उत्तम हेरखाते तयार झाले. हाताच्या बोटावर मोजता येतील इतक्या शिवकालीन हेरांची नावेही आपल्याला माहिती नाहीत, यावरूनच या कामाच्या यशस्वी गुप्ततेची जाणीव होते.
हे हेरखाते इतके कार्यक्षम होते की शत्रूच्या गोटातील प्रत्येक लहानसहान बातमीसोबत आपल्या सैन्यातील, गडांवरील बातम्याही त्वरेने शिवरायांना पोहोचवत. कोंढाणा किल्ल्यावर काही फितुरीची शक्यता आहे अशी बातमी मिळताच शिवरायांनी त्वरेने हालचाली केल्याचे ऐतिहासिक कागदपत्रात वाचायला मिळते. तसेच अगदी दिल्ली, आग्र्यापासून विविध प्रांतात काय सुरु आहे हेही वेळच्यावेळी कळत असे. हे संपूर्ण खाते शिवरायांनी कायमच स्वतःच्या थेट कंट्रोलमध्ये ठेवले होते. त्याचबरोबर जिजाबाई, मोरोपंत, सरनोबत आदि मंडळींना अहवाल पाठवणारी हेर मंडळीही होतीच. शिवरायांच्या अनुपस्थितीतही हेरखात्याने कायमच अचूक माहिती दिली. त्यामुळे प्रत्येकवेळी अचूक युद्धनीती आखणे जमू शकले.

हेरखात्यातील एखाद्या हेराने मिळवलेली उत्तम माहिती शेकडो किलोमीटर दूर पोचवणे हे संदेशवहनाचे किती कठीण काम होते याचा आपण अंदाज करू शकतो. त्याकाळी आजच्यासारखी वाहने नव्हती. रस्ते नव्हते. टेलिफोन, मोबाईल वगैरे संपर्काची साधने नव्हती. वाटेत चोर, दरोडेखोर, जंगलं व वन्य प्राणी, शत्रू सैन्य, साथीचे आजार असे अनेक अडथळे असायचे. तरीही सर्व बातम्या अत्यंत अचूकतेने योग्य वेळी जीवाच्या कराराने पोचवल्या जात. हातघाईच्या प्रसंगी गडावरून पांढरा किंवा काळा धूर करणे, आग पेटवणे, मशालींचे संकेत करणे, तोफांचे बार करणे असे प्रकार धूर्तपणे केले जात. संदेशवहन करण्यासाठी गुप्तभाषा ( code language ) वापरली जाई. म्हणूनच सुरतेचा खजिना कुठे आहे हे कळले. तो खजिना आणायला कसे जायचे व तो कोणत्या मार्गाने सुरक्षित परत आणता येईल याचे नियोजन करता आले.
शिवकालातील सर्व लढायांच्या यशाचे निम्मे श्रेय या हेरखात्याला आहे यात शंकाच नाही. शत्रूच्या हालचालींबाबतच्या माहितीसोबतच ज्या राजाला आपल्या आजूबाजूला काय घडत आहे, काय घडणार आहे हे माहिती नसते तो राजा जास्त काळ राजेपद उपभोगू शकत नाही असं प्राचीन ग्रंथात लिहिलं आहे ते योग्य आहेच व शिवकाळात सर्वांना ते ठाऊक होतं असे अभिमानाने म्हणावेसे वाटते.

शस्त्रास्त्रं व उत्तम प्रतीचं युध्द साहित्य- भारत-चीन युद्धाचा ज्यांनी अभ्यास केलाय त्यांना ही गोष्ट किती महत्वाची आहे हे नक्कीच कळले असेल. जेंव्हा शिवबाराजे लहानशा सैन्याबरोबर पहिल्या लढाया करत होते तेंव्हाही उत्तम शस्त्रास्त्रे कशी मिळतील याचा ध्यास घेतला होता... हीच गोष्ट स्वतंत्र भारताच्या नेतृत्वाला समजली नाही व सैन्याचे सक्षमीकरण, आधुनिकीकरण करण्याकडे आपण एकेकाळी अक्षम्य दुर्लक्ष्य होते. मात्र शिवकाळातला इतिहास पाहताना उत्तम शस्त्रांसाठी आसुसलेले शिवराय पाहून खूप समाधान वाटते. शिवरायांनी स्थानीक व्यापारी मंडळीसोबत इंग्रज, पोर्तुगीज, डच आदि परकीय व्यापारी मंडळींकडून उत्तम तांबे, पितळ, लोखंड, शिसं अशा धातूंची नेहमीच खरेदी केली. त्यातून तोफा ओतण्याचे कारखाने उभे केले. तलवारी, भाले, बरच्या, बाण, कट्यारी, जंबिये आदि शस्त्रास्त्रे बनवण्यासाठी शिकलगार मंडळीना प्रोत्साहन दिले. लोहार, सुतार, पाथरवट, चांभार, शिंपी आदि बलुतेदार मंडळीचा वापर करून घेत शस्त्रांव्यातिरिक्त उत्तमोत्तम सामान तयार करून घेतले. घोड्यासाठी उत्तम खोगीर, जास्तीत जास्त टिकावू असे लष्करी तंबू, तोफा फिरवण्यासाठीचे गाडे, गडांची दारे, दिंड्यादरवाजे, कोठारांसाठी लागणारे सारे साहित्य हे याच मातीतल्या सामान्य माणसाने बनवले आहे. या साऱ्यांच्या रक्षणासाठी अत्यंत अडचणीच्या जागीही उभी केलेली व ३-४ शतके टिकली ती इथली तटबंदी, बुरुज निर्माण करताना जी उच्च गुणवत्ता दाखवली गेली त्याला तोड नाही. हल्ली ज्याला quality control म्हणतात ते शिवकाळातील कित्येक निरक्षर लोकांनीही दाखवून दिलं आहे. आणि तेही कित्येकदा कोणत्याही मोबदल्याची अपेक्षा न बाळगता. त्यामुळेच प्रत्यक्ष रणमैदानात वीर लढू शकले याची नोंद न घेणं हा त्या निर्मिक लोकांवर अन्याय ठरेल.

रसद पुरवठा व मदत करणाऱ्या तुकड्या- या तुकड्यांचे काम प्रत्यक्ष युध्दात भाग घेणाऱ्या सैनिकाइतकेच मोलाचे आहे. कारण मगाशी उल्लेख केलं ते साहित्य नुसतं निर्माण करून जर योग्य वेळी योग्य ठिकाणी पोचलं नाही तर युद्धं जिंकणं कठीण होऊ शकतं याची जाणीव शिवकाळात होती व त्यानुसार सर्व आखणी केली जाई. प्रधान, अमात्य, सचिव, मंत्री या मंडळीकडे याबाबतचे विविध अधिकार असायचे. हेरखात्याकडून मिळालेल्या माहितीच्या आधारे कामाचे नियोजन केले जाई. प्रत्येक गडांवर पुरेशी रसद आहे का, तोफा, दारुगोळा आहे का अशा विविध गोष्टींचा पाठपुरावा केला जाई. गडाचे हवालदार, सबनीस, तटरक्षक इत्यादी मंडळींमार्फत सर्व सामानसुमानाची नीट निगराणी केली जाई. एका सुईपासून खजिन्यापर्यंत प्रत्येक गोष्ट जीवापाड जपली जाई. हेरखात्याकडून मिळालेल्या माहितीच्या आधारे लढाईसाठी सज्जता केली जाई. हे एकप्रकारचे micro management होते. ज्याचा अंतिम कंट्रोल शिवरायांच्या हाती असे. त्यामुळेच समजा कुठे कुचराई झालीच तर शिवरायांच्या बारीक नजरेतून ती कदापीही सुटत नसे.
प्रभावळीच्या सुभेदाराला, कुडाळच्या सुभेदाराला, चिपळूणच्या छावणीतील सरकारकुनाला, सिंधुदुर्ग बांधणीवेळी लिहिलेल्या विविध पत्रातून शिवरायांचे “बारीक लक्ष कसे होते” हे ठसठशीतपणे समोर येते.

हे सर्व काम अत्यंत उचित अशा time management मध्ये बांधले असायचे की त्यात शक्यतो कधीच कुचराई होत नसे. म्हणूनच ऐन युद्धाच्या धामधुमीत पुरंदरवर दारुगोळा पोचता केला जातो, आग्र्याला शिवराय कैदेत असतानाही सिंधुदुर्गचे बांधकाम सुरु राहते..!

माघारीचे किंवा जीवन बचावाचे धोरण – लढाईला सैनिक उभा राहिला की तो त्या रणावेशात असा भारून जातो की वेळ पडल्यास माघार घेण्याचेही भान त्याला राहत नाही. तसेच जर सेनाधिकारी असा भान हरवून लढत राहिला की सैन्यालाही पळता येत नसे. मग शेकडो लोक आपल्या प्राणाला मुकत. शिवकाळात नेमकी ही गोष्ट शिवरायांनी टाळली. त्यांची प्रत्येक किल्लेदाराला सक्त सूचना असे की “ जीवात जीव असेपर्यंत गड भांडता ठेवावा. मात्र पराभवाची शक्यता दिसताच सर्वांचा जीव वाचवावा.” त्याचबरोबर छापा घालायला गेलेल्या सैन्याच्या तुकड्यांनाही प्रसंगी झटपट माघार घेण्याच्या सक्त सूचना असायच्या. शत्रूला घाबरून सोडणे, आपल्याविषयी दरारा वाटायला भाग पाडणे हाच मराठी आक्रमणाचा मुख्य उद्देश असे ज्याचे भान लहानमोठ्या सरदारांकडून राखले जाई. (अपवाद प्रतापराव गुजर यांचे प्रकरण).

कित्येक युध्दात प्रत्यक्ष शिवराय स्वतः आघाडीवर असायचे. मात्र तरीही त्यांच्यासह कोणत्याही सैनिकास कुटुंबकबिला जवळ बाळगता येत नसे. त्यामुळे ऐन युध्दात वेगवान हालचाली होत. प्रसंगी पलायन केल्याने जीवितहानी कमीतकमी होई. इतकेच नव्हे तर बहुतेक वेळा महत्वाच्या लोकांना त्यांचा कुटुंबकबिला सुरक्षित स्थळी ठेवून मग लढाईला जाण्यासाठी सूचना दिल्या जात. ( संदर्भ- सर्जेराव जेधे यांना लिहिलेलं पत्र) लढाईत समजा एखादा वीर कमी आला तर त्याच्या घराचा खर्च सांभाळला जाई. त्यांच्या मुलाचे शिक्षण, घरातल्यांचा चरितार्थ याची काळजी घेतली जाई.
ही अशी धोरणे  असल्याने सैनिक शिवरायांविषयी प्रीती बाळगे. त्यांच्यासाठी जीवावर उदार होऊन युध्दात सहभागी होई. युद्धाच्या मानसशास्त्रानुसार जेंव्हा सध्या सैनिकापासून सेनापतीपर्यंत सारे एकविचाराने राजासाठी लढतात तेंव्हा युद्धातील विजयाची शक्यता जास्तीत जास्त असते..!

शिवकालातील प्रत्येक महत्वाची लढाई अभ्यासताना या काही मुद्द्यांचे संदर्भ इतके सातत्याने व झगझगीतपणे समोर येतात की आपण स्तिमित होऊन जातो. आजही शिवकालातील शेकडो कागदपत्रे नीट पाहिली गेली नाहीयेत. मात्र जे काही उपलब्ध आहे त्यातून समोर येणाऱ्या इतिहासातून अखंड स्वराज्याचा ध्यास घेतलेल्या शिवबाराजांचे जे चित्र समोर उभे राहते ते फार फार मनोरम आहे.
एकेकाळी हेच सारं पाहून शंभूराजेना “शिवरायाचा आठवावा प्रताप, शिवरायाचा आठवावा साक्षेप...” वगैरे लिहिणारे समर्थ त्याचं पत्रात “राज्यस्थापनेची लगबग केली कैसी...” असं लिहूनच जातात..!

आपल्या आयुष्यातील जवळपास ७५ टक्के आयुष्य घोड्यावरून मोहिमा करणाऱ्या शिवरायांना अभ्यासताना आपलेही बाहू स्फुरण पाऊ लागतात, आपल्या समोरच्या अडचणी लहान वाटू लागतात. धास्तावलेलं, थकलेलं मन पुन्हा उमेदीने भारून येतं. खरंच शिव-चरित्राचे ऋण न फिटणारेच आहे.

- सुधांशु नाईक, कोल्हापूर. ( +९१ ९८३३२९९७९१, ईमेल – nsudha19@gmail.com)

- ( आपल्या परिसरात ऐतिहासिक शिवकालासंबंधी व्याख्याने आयोजित करून याबाबत अधिकाधिक जागृती करावी ही वाचकांना विनंती.)

Thursday, 17 November 2016

विलास चाफेकर - एक अफलातून माणूस...!

समाजात रोज विविध समस्यांवर तावातावाने बोलणारी, सतत सगळ्या जगाच्या चुका दाखवून देणारी माणसे आपण रोजच पहात असतो. मात्र कित्येक मंडळी बहुतेकदा स्वतः फारसे काहीही न करणारी. आपणही बरेचदा काही प्रमाणात त्याच समूहाचा भाग असतो. मात्र अशी काही माणसे असतात की त्यांना कधीच स्वस्थ बसवत नाही. 
समाजातील प्रत्येक समस्येवर काहीच न बोलता ते शांतपणे थेट काम सुरु करतात. त्यांच्या कामाचा झपाटा, त्याची व्याप्ती पाहता आपण थक्क होऊन जातो. अशा काही व्यक्तींपैकीच एक नाव म्हणजे विलास चाफेकर. 

नुकतंच १३ नोव्हेंबर रोजी त्यांनी वयाची ७५ वर्षे पूर्ण केली त्या निमित्ताने त्यांच्याविषयी......

विलासकाका आज पंच्याहत्तरीत आहेत. मात्र या माणसाच्या उत्साहाला वृद्धत्व शिवू शकलेले नाही. कित्येक शारीरिक व मानसिक आघात पचवून हा माणूस आपल्या कार्यासाठी पाय रोवून उभा आहे. प्रसिद्धीपासून दूर राहण्यात पारंगत असलेल्या, स्पष्ट व परखड विचारांसाठी प्रसिद्ध असलेल्या विलासकाकांना भेटलं की आपल्याला आपल्या मर्यादांची जाणीव होते, आपली भव्य क्षितिजे लहानशी भासू लागतात.


कोण हे विलास चाफेकर ? ठाण्यात एका सामान्य गरीब कुटुंबात जन्मलेलं हे व्यक्तिमत्व. गरिबी, अनारोग्य याचा सुरुवातीपासून सामना करणारं. प्रतिकूल कौटुंबिक परिस्थितीशी सामना करत स्वतःचे मार्ग आखणारं. ज्यांनी दुःखद अनुभव दिले त्यांच्याविषयी कटुता न बाळगता त्यांच्याविषयीची कर्तव्यं निभावणारं. आपल्याला समाजासाठीच जगायचं आहे हे ठामपणे ठरवून वैयक्तिक सुखोपभोगात रमणे शक्य असूनही काट्यांनी भरलेली वाट चालणारं.

जाणीव संघटना, वंचित विकास संस्था, वेश्यांच्या मुलांसाठीचे “नीहार” हे वसतिगृह व पुनर्वसन केंद्र, पुणे, लहान मुलांच्या बौद्धिक विकासासाठी फुलवा, अभिरुची असे उपक्रम, पुण्यातील वेश्यांसाठी आरोग्य केंद्र व एड्स उपचार केंद्र, गोसावी वस्ती प्रकल्प, सबला महिला केंद्र, लातूर, चंडीकादेवी आदिवासी महिला प्रकल्प यवतमाळ जिल्हा इत्यादी १८ विविध प्रकल्पांची निर्मिती करून ते सक्षमपणे चालवणारे व्यक्तिमत्व म्हणजे विलास चाफेकर.

वयाच्या ६१ नंतर सर्व प्रकल्पातील पदांवरून निश्चयपूर्वक पायऊतार होणारे निस्पृह व्यक्तिमत्व म्हणजे विलास चाफेकर. सर्व पदांवरून निवृत्त झाल्यानंतरही आज वयाच्या पंचाहत्तरीत देखील प्रत्यक्ष कामात एक कार्यकर्ता म्हणून सहभागी होत राहणारे व्यक्तिमत्व म्हणजे विलास चाफेकर.
अनुताई वाघ, जे पी. नाईक आदि मान्यवरांसोबत बालशिक्षण, आदिवासी विकास, भूकंपादी आपत्ती निवारण कार्य, वेश्यांचे प्रश्न, आरोग्य, फेरीवाले अशा विविध गोष्टींसाठी निरंतर कष्टणारे व्यक्तिमत्व म्हणजे विलास चाफेकर. आपल्याला वाचतानाही दम लागेल इतकी कामं हा माणूस नुसती उभी करत नाही तर निष्ठेने राबून यशस्वी करून दाखवतो. तेही स्वतःच्या मागे अनेक व्याधींचा, आजाराचा ससेमिरा सतत असताना..!

त्यांच्या वैयक्तिक आयुष्यावर त्यांनी “ रात्रंदिन आम्हा...” असं आत्मचरित्र लिहून जे ‘ युद्धाचे प्रसंग ’ सांगितलेत ते वाचून आपलीच छाती दडपून जाते. हा माणूस मात्र आजदेखील अशा शेकडो समस्यांच्या छाताडावर पाय रोवून वयाच्या पंच्याहत्तरीत देखील लढायला तयार असतो...!
पुणे, मुंबई, मराठवाडा, विदर्भातील यवतमाळचा सर्वाधिक समस्याग्रस्त भाग, मध्यप्रदेशमधील दुर्गम भाग आदि ठिकाणी समस्यांच्या निर्मूलनासाठी धडक काम करणे ही विलासाकाकांची खासियत.

***

कोणतीही लहानमोठी अडचण दिसली की जणू हत्तीचं बळ त्यांच्या अंगी येत असावं. मला गेली १५ वर्षे त्यांचा प्रत्यक्ष व पत्ररूपाने सहवास लाभला. त्यात अनेकदा त्यांचे हे वेगळेपण प्रकर्षानं जाणवलं. एक लहानसा किस्सा सांगतो.

नीहार हा त्यांनी निर्माण केलेला एक महत्वाचा प्रकल्प. वेश्याच्या मुलांचे संगोपन व पुनर्वसन तिथे सर्वात प्रथम सुरु झाले. याकामी पु ल. देशपांडे, विंदा करंदीकर आदि साहित्यिकांपासून अनेकांनी सहकार्य दिलेले. तर या ठिकाणी लहान मुलांना गोष्टी सांगण्यासाठी आम्ही एकदा गेलो होतो. कार्यक्रम संपल्यावर परत येताना वाटेत वाहतुकीची कोंडी झालेली. जवळच एक मंगल कार्यालय होते. तिथे कुणा राजकीय पुढाऱ्याच्या नातलगाचे लग्न होते. खूप जास्त गाड्या आल्या होत्या. काहींनी रस्त्यात वेड्या-वाकड्या गाड्या आणल्या. त्यामुळे सगळं विस्कळीत झालेलं. पाचेक मिनिटे गाडीत बसून राहिल्यावर विलासकाका अस्वस्थ झाले.

“ काय झालंय रे..?” असं ड्रायव्हरला विचारलं. त्याला काही कळेना.
दुसऱ्या मिनिटाला विलासकाका खाली उतरले. “सार्वजनिक रस्त्यावर कोण अशी अडवणूक करतोय बघूया...” असं म्हणत थेट पुढे घुसलेच.
आम्ही अन्य काही तरुण मंडळी “कशाला उगाच त्या पुढाऱ्यांच्या नादाला लागा, होईल २०-२५ मिनिटात सर्व सुरळीत..” असा विचार करत बसलेलो. मात्र काका उतरल्यामुळेच आम्हाला उतरावं लागलं.
शांत पण ठाम आवाजात काकांनी त्या ७-८ जणांना गाड्या बाजूला घेऊन रस्ता मोकळा करायला सांगितलं. त्यांच्या शांत आवाजातही अशी जरब होती की पुढच्या ५-७ मिनिटात रस्ता मोकळा झाला.
हे असं समस्येला थेट भिडणं ही अत्यंत कठीण गोष्ट आहे. तुमच्याकडे प्रचंड धाडस तर आवश्यक आहेच पण आपल्या विचारांवर अव्यभिचारी निष्ठाही आवश्यक आहे. प्रसंगानुरूप विचारांशी तडजोडी करत, कातडीबचाव धोरण अवलंबत आपण जेंव्हा कामं करत असतो तेंव्हा विलासाकाकांना असं पाहणं ही जणू आपण स्वतःला मारलेली चपराक असते.

****



त्यांचे शेकडो कार्यकर्ते हे त्यांना असं पहात उभे राहिलेत. त्यांच्यासाठी  विलासकाका “सर” आहेत. सर्वजण त्यांना आदराने “सर” असेच म्हणतात. अनेकदा असं होतं की सुरुवातीच्या दिवसात एखाद्या कार्यकर्त्याला वाटते की मला सर काही मदत करत नाहीत. मात्र तो कार्यकर्ता त्या कामाच्या ठिकाणी पोचण्यापूर्वी तिथे विलासकाका जाऊन आलेले असतात. तिथल्या अडचणी त्यांना नेमक्या ठाऊक असतात. त्यातील कोणती अडचण त्या कार्यकर्त्यानं स्वतःहून सोडवावी याच्या काही आखीव-रेखीव अपेक्षा असतात. जणू ती त्या कार्यकर्त्याची प्रवेश परीक्षा (entrance exam हो आपल्या मराठीत..!) असते.

तो कार्यकर्ता तिथं पोहोचताच १०-१५ दिवसांनी प्रत्यक्ष विलासकाका तिथे दाखल होतात. त्याने स्वतःची सोय कशी करून घेतलीय हे पाहतात. त्यानंतरही काही मोठी अडचण असेल तर मग मदत करतात. बहुदा एव्हाना तो कार्यकर्ता तिथं शारीरिक-मानसिक दृष्ट्या स्थिर झालेला असतो.
त्यांनीच सांगितलेला एक किस्सा यवतमाळ जवळच्या खेडेगावातला.
तिथं असाच एक कार्यकर्ता गेला. काही दिवसानंतर जेंव्हा विलासकाका तिथं पोचले तेंव्हा त्यानं अक्षरशः यांच्या पायाला मिठी मारली. ढसाढसा रडला तो. यांना पट्कन काही कळेना. काय झालं. कुणी याला धमकावलं की काय. मारहाण वगैरे केली की काय... तो जरा शांत झाल्यावर विचारलं मग...
“काय झालं रे... तुला कुणी त्रास देतोय का...”
“नाही हो...मला नाही कुणी त्रास देत...”
“ मग तू का रड्तोयस?”
“ सर, ही माणसे रस्त्याकडेचा किंवा रानातला कोणताही पाला शिजवून खातात हो... यांना अन्नच मिळत नाही...! हे बघवत नाही मला. मीही गरिबी पाहिलीय, समस्या पाहिल्याहेत पण हे सारं भयंकर आहे.”
त्यांना किमान या परिस्थितीची कल्पना होती. मात्र ज्यांनी शहरापलीकडे, आपल्या घर-गावापलीकडे असणारे हे भेदक वास्तव पाहिलेले नसते, त्यांची अवस्था कशी होईल ?

****

सायनला हॉस्पिटलमध्ये जात असताना तिथली धारावीची झोपडपट्टी हे विलासकाकांचे पहिले कार्यक्षेत्र. नंतर घाटकोपरच्या झोपडपट्टीत. झुनझुनवाला कॉलेजजवळच्या वेश्यावस्तीत तिथल्या मुलांसाठी त्यांनी “अनौपचारिक शिक्षणाचे” अफलातून प्रयोग केले. त्याविषयी साधना सारख्या साप्ताहिकात लेखन केलं. पुढे जेंव्हा त्यांना दडपशाही व मारहाणीचा सामना करावा लागला तरी ते डगमगले नाहीत. मात्र तिथल्या वेश्यांचा उदरनिर्वाह चालणे धोक्यात आल्यावर तिथून ते बाहेर पडले.

पुण्यासारख्या विद्येचं माहेरघर म्हणून ओळखल्या गेलेल्या शहरात, शहराबाहेर २५-३० वर्षापूर्वी गरिबांचे, दुर्बल घटकांचे जे प्रश्न पाहिले त्याने विलासकाका कळवळले. त्यातून मग जाणीव संघटना व वंचित विकास या संस्था उभ्या राहिल्या. या संस्थांच्या माध्यमातून विविध प्रकल्पांची निर्मिती झाली. त्यातील “नीहार” हा एक महत्वाचा प्रकल्प.
वेश्यांच्या मुलांच्या प्रश्नाची ओळख झालेलीच होती. ते प्रश्न सोडवण्यासाठी काय करायला हवे तेही ठाऊक होते. घाटकोपरला जरी शारीरिक / भावनिक दडपशाहीने माघार घ्यावी लागली तरी आता पुण्यात ते काम अधिक ताकदीने करायचं असे ठरवून विलासकाका त्याला भिडले.
१९९०-२००० च्या दशकात “नीहार” साठी तर अडचणींचा डोंगर समोर तयार होताच. जागा नाही. मग लोहगावला जागा मिळाली तर तिथे लोक बांधकाम करू देईनात. पाण्याचा प्रश्न होता. आर्थिक अडचणी तर होत्याच.

निधी गोळा करायला सुरुवात केली तेंव्हाचा एक किस्सा कधीतरी विलासकाकानी सांगितलेला.
सर्वत्र ते आपल्या कामासाठी निधी मिळावा म्हणून पोस्टकार्ड / माहितीपत्रक असं विविध जणांच्या घरी स्वतः जाऊन देत. एकदा पु. ल. देशपांडे यांच्या घरी गेले. तर कुणी नव्हतं. मग तसंच तिथे माहितीपत्रक टाकून ते परतले.
काही दिवसानंतर फोन आला की तुम्हाला पुलंच्या घरी बोलावलंय.
घरी पोचल्यावर औपचारिक गप्पा सुरु होण्यापूर्वी सुनीताबाईनी थेट एक लाखाचा चेक हातात ठेवला. आपण स्वतःचे काही बोलणं मांडण्यापूर्वी चेक हातात पडतो हे पाहून काका क्षणभर स्तब्ध झाले. मग ते दोघे म्हणाले, “अहो, तुमचं काम आम्हाला माहिती आहे, ही रक्कम योग्य ठिकाणीच खर्च होईल यावर आमचा विश्वास आहे.”

तशीच तऱ्हा कविवर्य विंदा करंदीकर यांची. त्यांना मिळालेल्या पुरस्काराची रक्कम त्यांनी ज्या समाजोपयोगी कामांना वाटून दिली त्यात “वंचित विकास” होतेच.
पुण्यातील जावडेकर कुटुंबीय हेही असेच विलासकाकांच्या निरंतर पाठीशी उभे राहिलेले आहेत.
मात्र या आर्थिक मदतीइतकीच मोलाची मदत कुणी केली असेल तर जाणीव संघटना व वंचित विकास या दोन संस्थांसाठी सतत कार्यरत राहणाऱ्या अर्धवेळ, पूर्णवेळ कार्यकर्त्यांनी.



एखादी समस्या मग ती वेश्यांसाठी आरोग्य केंद्र असो की किल्लारी भूकंपावेळी गावागावातून केलेले काम असो यवतमाळ येथील आदिवासी महिला केंद्र असो एकदा कार्यकर्ते कामाला भिडले की मागे हटत नाहीत. आज हजारो कार्यकर्त्यांचे जे पाठबळ विलासकाकांच्या मागे आहे तीच त्यांची खरी शक्ती आहे. सध्याच्या मतलबी युगात जेंव्हा सख्खा भाऊ भावासाठी मदतीला उभा राहताना दहा वेळा विचार करतो तेंव्हा हे हजारो कार्यकर्ते विलासकाकांच्या संस्थेत विविध प्रकल्पांवर निरपेक्ष भावनेने कार्यरत असतात. कित्येक जण तुटपुंज्या मानधनावर कामाचा गाडा ओढत असतात. विलासकाकांच्या आत्मचरित्रात काही जणांचे नावानिशी उल्लेख आहेत पण बहुसंख्य मंडळी ही पडद्यामागे कार्यरत आहेत.
कधीकाळी घरदार सोडून समाजासाठी आयुष्य दोन्ही हाताने उधळणाऱ्या या अवलियाचे हे सारे नवे कुटुंबीय गावोगावी आपापल्या परीने काम पुढे नेत आहेत. रोजच नवी लढाई खेळताना विविध समस्यांसोबत झुंज देत आहेत.


हे सारं पाहताना वयाच्या पंच्याहत्तरीत पोचलेल्या विलासकाकांना मात्र नव्या कामांची क्षितिजे खुणावत आहेत. सामाजिक उपक्रम अधिक परिणामकारक पद्धतीने राबवण्यासाठी “कार्यकर्ता प्रशिक्षण केंद्र” अभिनव पद्धतीने कसं चालवता येईल याची आखणी त्यांच्या डोक्यात सुरु आहे. फिल्डवर प्रत्यक्ष काम करणाऱ्या माणसांना अधिक कार्यक्षम होता यावे यासाठीचे नियोजन सुरु आहे.

वयाच्या चाळीशीत तणावग्रस्त होऊन लवकर निवृत्ती पत्करणारी, स्वतःच्या चार भिंतीत तृप्तपणे राहणारी अनेक कॉर्पोरेट मंडळी आपल्या आसपास वाढत असताना विलासकाकांसारख्यांचा पंचाहत्तरीतील “तारुण्याचा आविष्कार” आपल्याला स्तिमित करतो आणि मग नुसत्याच शुभेच्छा न देता आपण त्यांच्या कामात नकळत कधी सहभागी होऊन जातो ते कळत नाही..!
-    
- सुधांशु नाईक, 9833299791.( nsudha19@gmail.com )

   वंचित विकास व विलास चाफेकर यांच्याशी संपर्कासाठीचा पत्ता
श्री. विलास चाफेकर
वंचित विकास, ४०५/९, मोदी गणपतीमागे, नारायण पेठ, पुणे- ४११०३०.
संपर्क – ०२०-२४४५४६५७, २४४८३०५०, २५४४८०१९. मोबाईल- ९४२२००३७२६
वेबसाईट:- www. vanchitvikas.org 

Wednesday, 5 October 2016

शिवराय व स्वराज्याचे व्यवस्थापन

उत्तर ते दक्षिण पसरलेल्या सह्याद्रीच्या पूर्व व पश्चिम अंगाला विस्तारलेलं व सुमारे १०-१५ जिल्ह्यांच्या इतकं असणारे स्वराज्य शिवरायांनी शून्यातून निर्माण केले. त्याचा उत्तरोत्तर विस्तार होत गेला व एक दिवस मराठी सत्तेचा वचक भारताच्या ७०-८०% भागावर निर्माण झाला. हे सारं अभ्यासलं की थक्क व्हायला होतं. 
या सर्वाच्या मुळाशी स्वराज्याच्या सुरुवातीपासूनचे काटेकोर व्यवस्थापन होतं हे नक्की. याविषयी अनेकांनी लिहिलं आहेच, लष्करी व शेतीविषयक धोरणे या दोन गोष्टींव्यतिरिक्त अन्य गोष्टींविषयी मी माझ्या पद्धतीने मांडायचा प्रयत्न करतो...


 “शिवाजी महाराजांचा इतिहास” म्हणजे अनेक लोकांना असं वाटतं की महाराजांनी मूठभर (व नंतर हजारो) मावळे गोळा केले. सर्वत्र घोडदौड केली. शत्रूला गनिमी काव्याने हरवले आणि स्वराज्य स्थापन केले. पण शिवपूर्वकाळातील परिस्थिती पहिली तर लक्षात येतं हा सर्व खटाटोप किती जीवघेणा व वेळखाऊ होता ते...!
शिवपूर्वकाळात बहुतांश मराठे सरदार हे कुणा ना कुणा सुलतानाच्या पदरी बांधले गेलेले. मोगल, निजामशहा, आदिलशहा, बेरीदशहा, कुतुबशहा अशा सर्वांच्या साठी काम करणारे जहागीरदार, देशमुख आपापल्या मुलुखात सुलतान बनलेले असायचे. काही सन्माननीय अपवाद वगळता कुणालाही रयतेसाठी खूप काही करायची इच्छाही नव्हती. त्यातून काही चांगलं करू पाहणाऱ्या मंडळीना त्रासही दिला जात होता. लहान-सहान निवाडे करायचेही स्वातंत्र्य जिथे नव्हते तिथे राज्य उभारणे म्हणजे अशक्यप्राय गोष्टच होती.
तरीही त्यातून शहाजीराजांनी बरीच खटपट केली त्यामागे मुख्यत्वे जिजाबाईंची तळमळ होती.
राजकारणाची गरज म्हणून शहाजीराजांना सह्याद्रीपासून दूर केले गेले व पुण्याच्या उध्वस्त परिसरात जेंव्हा एकटे राहणे पदरात पडले तेंव्हा त्या संकटाचा संधीसारखा वापर केला तो जिजाबाईंनी..!

“संकटांचा संधी म्हणून उपयोग करून घेणे, निराश मनांना पुन्हा उभारी देणे” हे व्यवस्थापनातील महत्वाचे कौशल्य. सर्वाना ते जमतेच असे नाही. मात्र पुण्यात ते जमले. ज्यांची नावेही इतिहासाला ठाऊक नाहीत अशा हजारो लोकांपासून, ते ज्यांची नावे ठाऊक आहेत अशा शेकडो माणसांपर्यंत अनेकांचे यासाठी महत्वाचे योगदान होते. त्याचवेळी ही लक्षात ठेवले पाहिजे की जेंव्हा जेंव्हा स्वराज्यावर संकटे आली तेंव्हा तेंव्हा राजांनी प्रजेला विश्वासात घेतले आहे. स्वतः आघाडीवर लढत राहून रयतेला दिलासा देण्याचा प्रयत्न केला आहे. योग्य नियोजन करून कमीत कमी खर्चात जास्तीत जास्त यशस्वी कसे होऊ यासाठी कष्ट केले आहेत. एक प्रकारचे ते “ project management” होते. कोणत्याही प्रकल्पाचे यशस्वी होणे हे टीमवर्क, टीमला योग्य दिशा देणारे  नेतृत्व व त्या नेतृत्वाच्या सल्लागारावर अवलंबून असते. स्वराज्यात या तीनही गोष्टीमध्ये उत्तम समन्वय (co- ordination) असल्याचे दिसून येते.

म्हणून “शिवरायांचे व्यवस्थापन” असं न म्हणता मी “स्वराज्याचे व्यवस्थापन” हा शब्द हेडिंगमध्ये वापरलाय. कारण शिवरायांना देवत्व देण्याच्या नादात हल्ली आपण उगाच अतिरेकीपणे काहीही सांगत सुटतो, ज्याची खरेतर काही गरज नसते. शिवरायांचे मोठेपण सांगायला अशा टेकूची गरज नाही.
अनेकदा असं म्हटलं जाते की वयाच्या १०-१२ वर्षीच शिवरायांनी सगळी कामे सुरु केली. ते तितकेसे योग्य नाही. सदरेवरील कारभारी, दादोजी कोंडदेव, माणकोजी दहातोंडे, बाजी पासलकर, सोनोपंत डबीर, कान्होजीराव जेधे इ. मंडळींना जिजाबाईचे म्हणणे व तळमळ पटली होती. जो काही लहानसा भूभाग ताब्यात आहे तिथे सर्व काही कुशल-मंगल असावे या भावनेतून त्यांनी नि:स्वार्थीपणे काम करायला सुरुवात केली होती हे इतिहासात दिसून येते.
गाव-गाव हिंडतानाचे बारीक निरीक्षण, पाहिलेल्या गोष्टीचे अर्थ-संदर्भ या सगळ्याचा सामोपचाराने विचार करून मग या सर्वांनी कामे सुरु केली. गावोगावच्या देशमुख- पाटील आदि मंडळींचे सामान्य जनतेवर तेंव्हा वजन होते. कित्येक ठिकाणी तर दहशत होती. काही ठिकाणी जसे चांगले काम सुरु होते तसेच कित्येक ठिकाणी अत्याचार सुरु होते. बहुतेक मंडळी येनकेनप्रकारेण सुलतानांशी किंवा त्यांच्या सरदारांशी बांधली गेली होती. सत्तेचा पाझर झिरपत झिरपत गावापर्यंत आलेला होता. त्यामुळे प्रत्येक वतनदार लहानसा सुलतान बनला होता. त्यांना वठणीवर आणणे आवश्यक होते. वयाने ज्येष्ठ असणे, पदावर असणे म्हणजेच “आपले ते खरे” असे नसते याची कल्पना त्यांना व जनतेला देणे आवश्यक होते. मग साम-दाम-दंड-भेद आदि उपायांचा वापर सुरु झाला.


पुण्याच्या जहागिरीत न्याय मिळतो हे सामान्य जनतेला कळू लागले. त्यावेळी मावळातील लोकांना व वतनदाराना कशा पद्धतीने वागवले गेले हे शिवबांनी जवळून पहिले. होणारे हे बदल शिवबांनी नक्कीच अभ्यासले असतील. महसूल, संरक्षण, न्यायव्यवस्था, आपत्ती व्यवस्थापन, संपर्क व दळणवळण व्यवस्था, मुलभूत गरजांसाठी विविध सोयींची निर्मिती या सर्वांचे कळत नकळत शिक्षण मिळाले. त्याचवेळी शिवबांच्या व अन्य मुलांच्या शिक्षणासाठी ज्या शिक्षकांची नेमणूक केली गेली त्यांनीही चांगले शिक्षण दिले. म्हणूनच टीमवर्कचे महत्व बहुदा सर्वाना सुरुवातीपासूनच कळून चुकले होते.

स्वराज्याच्या इतिहासातील महत्वाची गोष्ट म्हणजे समूह व्यवस्थापन आणि टीमवर्क. अगदी शिवरायांपासून ते पहिल्या बाजीराव पेशव्यांपर्यंत कुणाचाही काळात हटवादी एकाधिकारशाही नव्हती तर एका कर्तबगार नेत्याने प्रत्यक्ष कार्यात स्वतः सहभागी होतानाच अनेक गोष्टींकडे बारीक लक्ष ठेवून चालवलेली लोकशाही होती. साध्या सैनिकापासून गडाच्या हवालदारापर्यंत प्रत्येकाची जबाबदारी नक्की करून दिली गेली. तसेच ठराविक कालावधीनंतर त्यांच्या बदल्या केल्या गेल्या. जनतेच्या प्रत्येक प्रश्नाची उकल व्हावी म्हणून ठिकठिकाणी कार्यालये निर्माण केली गेली. पंतप्रधान पदासह मंत्रिमंडळाची निर्मिती करून त्यांच्या मार्फत जनसंपर्क वाढवला गेला. प्रत्येक माणसाने आपापल्या जबाबदाऱ्या नेटाने निभावल्या म्हणूनच स्वराज्य लोकांच्या हाडीमासी रुजले. 

शिवरायांचे स्वराज्य हे तत्कालीन असे पहिले शासन होते की जेथे नियमित रोजगार किंवा उत्पन्नाची हमी मिळू लागली. गडावरील विविध कारभारी, हवालदार, सैनिकांना पगाराची किंवा वेतनाची सुविधा दिली गेली. याचबरोबर सैनिकांसाठी आचारसंहिता तयार केली गेली. त्यामुळे सैनिक तर जोडला गेला स्वराज्याशी पण सैनिकांकडून होणारी रयतेची लुटालूट कमी झाली. यामुळे “हे राज्य आपले आहे” ही भावना लोकांच्या मनात निर्माण होऊ लागली. याचबरोबर जो मेहनत करेल त्यांना नक्की रोजगार मिळेल अशी भावना लोकांच्या मनात निर्माण झाली. असे करण्यात शासनकर्ता जेंव्हा यशस्वी होतो तेंव्हाच ते राज्य जपावे, वृद्धिंगत व्हावे म्हणून सामान्य माणूस योगदान देतो. लढाई, दुष्काळ अशा विशिष्ट वेळी सरकारी कोठीतून शेतकऱ्यांना धान्यापासून बी बियाणे देण्यापर्यंत मदत मिळू लागली. शिवकाळातील कल्याणकारी योजना किंवा शेतकऱ्याला मदत म्हणून केलेले काम हा विषय एका वेगळ्या लेखाचा आहे. तो स्वतंत्रपणे नंतर पाहूच.


जेंव्हा नेत्याकडून विशिष्ट आज्ञा मिळते तेव्हा त्या सूचनेची काटेकोर अंमलबजावणी होणे अत्यंत आवश्यक असते. बरेचदा काय होते की, मिळालेली सूचना असते वेगळीच व लोक अंमलबजावणी वेगळ्या प्रकारे करतात. कोणत्याही राजाच्या आज्ञेत असणारे कारभारी नेहमीच मोठे कार्य करू शकतात. इथे संभाजी महाराजांच्या काळातील एका भन्नाट युद्धाची कहाणी सांगायला मला नक्कीच आवडेल.
आपल्या मृत्युपूर्वी कधीतरी शिवराय अशा प्रकारे बोलून गेले होते की, “ प्रत्येक गड असा मजबूत व्हायला हवा की तो किमान एक वर्ष लढत राहिला पाहिजे. आलमगीर जेव्हा स्वारीवर येईल तेंव्हा आपल्या ३६० गडानी असा मुकाबला केला पाहिजे की स्वराज्य अबाधित राहायला हवे.”
त्यानंतर संभाजीराजांच्या काळात “रामसेज” सारख्या तुलनेने लहान गडाने याची किती काटेकोर अंमलबजावणी केली ते पाहून ऊर भरून येतो. नाशिकपासून जवळ असलेल्या या रामसेजच्या किल्लेदाराने हा गड चक्क एक दोन नव्हे तर तब्बल पाच वर्षे लढवला. शत्रूच्या प्रत्येक आक्रमणाला प्रखर उत्तर दिले. अत्यंत प्रतिकूल परिस्थितीत जेंव्हा एखादा माणूस अशी कामगिरी निभावतो तेंव्हा त्याच्यापुढे सारेच नतमस्तक होतात. दुर्दैवाने आजही आपल्याला त्या किल्लेदारांचे नावही नक्की माहिती नाही. (-विश्वास पाटील यांनी ते किल्लेदार सूर्याजी जेधे असल्याचा एकदा उल्लेख केलाय मात्र त्याला अन्य काही सबळ पुरावे मिळू शकलेले नाहीत).

स्वराज्य उभे राहण्यात सर्वात महत्वाचा मुद्दा होता प्रत्येकाने जबाबदारी घेणे. आजच्या भाषेत त्याला accountability असे म्हणतात. बरेचदा काय होते, की कोणत्याही उद्योगात, नोकरीत लोकांना पद मिळते पण त्या पदाचे पूर्ण अधिकार मिळत नाहीत. त्यामुळे काम दुसऱ्यावर ढकलण्याची किंवा विविध कारणें पुढे करण्याची भावना सर्वत्र वाढीस लागते. हे शिवकाळात किंवा नंतरही घडत नव्हते, बहुतेकदा प्रत्येकाने आपापली जबाबदारी पूर्णांशाने निभावायाचा प्रयत्न केलाय. त्यामुळेच स्वराज्य शिवरायांच्या मृत्युनंतर २७ वर्षे औरंगजेबशी लढत राहिले. त्यानंतरही भारतात विस्तारत राहिले.

या accountability चे उत्तम उदाहरण म्हणजे शिवकाळात घडलेली एक घटना.
शिवराज्याभिषेकाचा काळ जवळ आलेला. त्यातच लढाई जिंकल्यावर हाती आलेल्या बहलोलखान याला सरसेनापती प्रतापराव गुजर यांनी उदारपणे सोडून दिले. हा बहलोलखान किती कपटी आहे हे ठाऊक असलेले शिवराय त्यामुळे भडकले. त्यांनी प्रतापरांवाना खरमरीत पत्र पाठवले. प्रतापरावना आपली चूक कळली. त्यामुळे पुन्हा आक्रमण करायला आलेल्या बहलोलखानावर ते आततायीपणाने, अविचाराने चालून गेले. मराठ्यांना आपला सरसेनापती गमवावा लागला.
मात्र यानंतर प्रतापरावांचे सहायक आनंदराव जे काही करतात ते म्हणजे जबाबदारी स्वीकारून काम निभावून नेणे. आनंदराव यांनी मग सैन्यासह बहलोलखानसमोर लढाई नाही केली तर गनिमीकाव्याने ते सरळ मार्ग बदलून कर्नाटकात असलेल्या बहलोलखानाच्या जहागिरीवर तुटून पडले. बहलोलखानाला मग आपली चाल बदलून तिकडे यावे लागले. मग तिथे त्याचा पराभव केला. संपगाव लुटले व नंतर हे सारे आनंदरावांनी शिवरायांना येऊन सांगितले. दुसरा कुणी असता तर एकतर शोक करत राहिला असता किंवा आज्ञा मिळायची वाट पाहत राहिला असता.

कोणत्याही राज्यासाठी, उद्योगासाठी सर्वात महत्वाची असते ती आर्थिक व्यवस्थापनाची शिस्त. पै पै चा हिशोब देखील अनेकांनी नीट ठेवलेला नसतो हे आजही आपल्याला सर्वत्र पाहायला मिळते.

भावनेच्या आहारी जाऊन व्यवहार करणे, ढिसाळ व अनागोंदी कारभार, आपला व आपल्या नातेवाईक मंडळींचा उत्कर्ष करून घेताना संस्थेकडे दुर्लक्ष करणे, चुकीच्या माणसाच्या हाती व्यवहार सोपवणे, व्यवहार सोपवल्यानंतर त्यावर नियमित बारकाईने लक्ष न ठेवणे, एखाद्या ठिकाणी नुकसान होतेय हे कळल्यावरही त्याच चुका पुन्हा पुन्हा करणे अशा अनेक चुका आजही लोक भरभरून करताहेत. त्याचवेळी शिवकाळ किंवा नंतर पेशव्यांनी सांभाळलेली आर्थिक शिस्त पाहून अचंबित व्हायला होते. (पेशवाईतील उत्तरार्ध हा याबाबत अत्यंत चुकीचा होता. तरीही बरेचदा चुकीच्या मार्गाने केलेल्या खर्चाचे हिशोब मात्र नेमकेपणाने ठेवलेले आढळतात.!).


शिवकाळात आर्थिक शिस्त काटेकोरपणे सांभाळली गेली. शेतकऱ्याकडून केलेल्या सारा वसुलीपासून एखाद्या स्वारीत केलेल्या लुटीपर्यंत सर्वत्र नीट हिशोब ठेवले गेले. प्रत्येक लष्करी स्वारीत असा नियम असे की लुटलेली प्रत्येक गोष्ट सैनिकाने सरकारी तिजोरीतच जमा करावी. अगदीच एखादी गोष्ट हवी असल्यास त्या विशिष्ट वस्तू इतकी रक्कम जमा करायची सवलत कधीतरी मिळत असे. हा नियम राजासह सर्वांना लागू होता. 
तसेच रयतेला तोशीश पडू नये म्हणून शेतसारा तसेच झालेल्या एखाद्या चुकीबद्दलचा दंड वस्तुरूपाने भरण्याची सवलत असे. ठराविक कालावधीनंतर गडावरील कोषाधिकारी, धान्यकोठाराचे प्रमुख यांच्या बदल्या होत असायच्या. यामुळे गैरव्यवहाराला आळा बसत असे. त्यातूनही गैरव्यवहार आढळल्यास कडक सजा होई. पदाचा गैरवापर करून रयतेशी गैरव्यवहार केला म्हणून शिवरायांनी एकदा तर शामराजपंत यांना पेशवेपदावरून काढून टाकण्यात आले होते. अशा उदाहरणांमुळे सर्वांवर वचक रहात असे.

एखाद्या उद्योगसमुहाचे, राष्ट्राचे भवितव्य हे नेता-अनुयायी, राजा-प्रजा, मालक-चाकर यातील नात्यावर अवलंबून असते. जेंव्हा नेता किंवा राजा आपले भले करणार, आपल्याला उज्ज्वल भविष्य प्राप्त करून देणार यावर लोकांची श्रद्धा बसते तेंव्हाच ते राज्यासाठी संपूर्ण शक्ती, तन-मन-धन वापरून काम करतात. आपले संपूर्ण योगदान (Dedication) देतात. आणि जेंव्हा प्रजा आपले असे संपूर्ण योगदान देते तेंव्हा त्या नेत्याच्याही अंगी दहा हत्तीचे बळ येते. आपल्या राष्ट्राला अधिकाधिक महान करण्यासाठी तो जास्तीत जास्त प्रयत्नशील राहतो.
यासाठी पुढील घटना हे उत्तम उदाहरण आहे.

शिवबाराजे त्यांच्या तुकडीसोबत दौडत होते. दुपारची वेळ. कुठेतरी भाकरतुकडा खायचा होता. एक गाव जवळच होते. राजांनी तिथे गावातून काही भाजीपाला मिळतो का पाहायला सांगितले. त्याची किंमत अदा करायला सांगितली. इतक्यात कुणीसं म्हणालं, “ राजे हे तर आपल्या रामजीचे गाव. मागच्या कणेरगडाच्या जुझात त्येनी लई शर्थ केली. दिलेरखानाला त्वांडात बोटं घालाया लावली, मातुर जीव गमावला...हिथ घरी म्हातारा असतुया त्याचा, आनी लेकरू-बाईल हैत..”
“अस्स, मग चला. घरी जाऊन भेट देऊया..” राजे म्हणाले.
ही तुकडी गावाजवळ येताच गलका उडाला. पण प्रत्यक्ष शिवाजीराजे आलेत कळल्यावर गावकरी खूष झाले. स्वागताला सामोरे आलेल्या मंडळींचे मुजरे स्वीकारल्यावर चौकशी केली गेली. राजे त्या घराकडे चालत निघाले.

घरापर्यंत तोपर्यंत वर्दी गेलेली.

राजे दारी पोचण्यापूर्वी एक थरथरता म्हातारा बाहेर आला, राजांच्या पाया पडू लागला. राजांनी त्यांना उठवलं. म्हणाले, “आबा, अहो तुम्ही वयाने मोठे. आम्ही तुमच्या पाया पडायचं. तुम्ही नाही...”
म्हातारा गहिवरला. गदगदून आले त्याला. कुणीसं म्हणालं,” त्याचा पोर लढाईत गेला तेंव्हापासून मन हळव झालंय त्याचं....”
म्हातारा लगेच सावरला. म्हणाला, “ तसं न्हाई ओ. पर्त्येक्ष शिवबा राजा घरी येतुया म्हंजे देव दारी आल्यावानीच की. त्या पांडुरंगाला पाहिल्यावर डोला भरून यायला कुठं कुणाची परवानगी लागती व्हय...”
घरात कांबळे पसरले गेले. राजे व जवळची मंडळी बसली. घरात भाकरी-पिठलं टाकायचं फर्मान केव्हाच गेलेलं. म्हाताऱ्याला काय करावे कळेना झालेलं. पुढे केलेलं गूळ पाणी घेत राजांनी म्हाताऱ्याचं सांत्वन केलं.
राजे म्हणाले, “ तुमचा लेक गेला असं समजू नका. यापुढे तुम्हाला कसलीही तोशीस होणार नाही याची काळजी आमच्या कारभाऱ्याने घेतली आहेच.  त्याउप्पर तुम्हाला अधिक काय हवं तर बोला, आबा...संकोच करू नका..”

म्हातारा जागेवरून उठला, राजांचं हात हातात घेत म्हणाला, “राजा, मरनाचे काय न्हाई रं. ते कसं बी कधी बी येनार की. माझ्या पोराचं तर सोनं झालं...या जिमिनिपाई, आपल्या राज्यापाई जीव दिऊन गेला त्यो...तुझ्यासारका राजा असल्यावर कसला तरास? आपलं घर-दार सोडून तुम्ही सगळे जुझता ते कुणासाठी रं. आमच्यासार्क्याना चार बरं दिस दिसावं म्हनूनच की. ह्ये उमगतंय की आमाला...मला काय बी देऊ नगस...आमच्या जिमिनीतून पिकतंय त्यावर भागतंय बग आमचं. मातुर या गरीबाकडून तुलाच काय तरी द्यायचंय.. ते घेऊन जा..” असं म्हणून त्यानं पलीकडे बसलेल्या, नुकतीच मिसरूड फुटलेल्या एका युवकाला पुढे बोलावलं.
“राजा, ह्यो आमचा रुपाजी. आता वयात येतोय बगा. ह्येला तुझ्या सैन्यात जागा दे. भावाच्या जागी त्यो लढल...त्येच्याबी आयुष्याचं सोनं होईल...”

एका पोराला वीरमरण आलेलं असताना म्हातारा बाप दुसऱ्या पोरालाही सैन्यात घे म्हणून सांगतो हे पाहून जागच्या जागी राजे गहिवरले. “आबा, तुमच्यासारखी माणसे सर्वार्थानं पाठीशी आहेत म्हणून हे राज्य उभं राहतंय. आपलं राज्य इतिहासात नोंदलं जाईल ते तुम्हासारख्या लोकांच्या प्रेमामुळेच..”
रयतेच्या अशा प्रेमामुळेच शिवराय, शंभू छत्रपती, राजाराम महाराज यांच्यानंतर सुद्धा मराठी सैन्य मोगलांशी लढत राहिलं. जणू प्रत्येक सामान्य माणूस तेंव्हा शिवबा बनला होता. जे काही शक्य होतं स्वराज्यासाठी, ते ते करत होता..!

संपूर्ण योगदान याला म्हणतात...! 


आणि जेंव्हा राजासह प्रजा एखाद्या राष्ट्राच्या उभारणीत आपले संपूर्ण योगदान देते तेंव्हाच तिथे रामराज्य ही उत्तम व्यवस्थापनाची संकल्पना काही काळापुरती तरी का का होईना रुजू पाहते. एखाद्या राष्ट्राच्या बलशाली होण्यामध्ये व्यवस्थापन कौशल्यातील वरील सर्व बाबींचा समावेश कसा गरजेचा असतो हे आपण पहिले.
 त्याचबरोबर काळाशी सुसंगत  भक्कम लष्करी धोरणही आवश्यक असते. शिवराय व त्यांची लष्करी धोरणे याविषयी अधिक माहिती करून घेऊ पुढच्या लेखात..!

- सुधांशु नाईक, कोल्हापूर. ( +९१ ९८३३२९९७९१, ईमेल – nsudha19@gmail.com)
( आपल्या परिसरात ऐतिहासिक शिवकालासंबंधी व्याख्याने आयोजित करून याबाबत अधिकाधिक जागृती करावी ही वाचकांना विनंती.)