marathi blog vishwa

Thursday, 24 September 2020

जादूची पेटी उपक्रमाची दै. सकाळ कडून दखल

#जादूचीपेटी हा उपक्रम स्वयंस्फूर्तीने समाजातील घाबरलेल्या, गोंधळलेल्या लोकांना धीर देण्यासाठी सुरु केला. त्याला अनेकांचा छान प्रतिसाद लाभत आहे.
या उपक्रमाप्रमाणेच समाजात सकारात्मक काम सुरु रहावं, विविध लोकांनी एकमेकांना सहकार्य करत, धीर देत या संकटकाळातून समाजाला पुढे नेत रहावं हीच इच्छा मनात होती. त्यामुळे या समुपदेशनातील अनुभव व माझं मनोगत याबाबत सोशल मिडियात लिहीत गेलो. 
या सकारात्मक अशा लहानशा उपक्रमाला दै. सकाळमधूनही प्रिन्ट व यूट्यूब चॅनेलच्या माध्यमातून प्रसिध्दी देण्यात आली. याबद्दल Sambhaji Manohar Gandmale  Bhikaji Checher व दै. सकाळ टीमचे मी मनापासून आभार व्यक्त करतो.

समाजात आनंद पसरवूया. एकमेकांना धीर देऊया. अडचणींवर मात करत माणुसकीची नाती घट्ट जपूया. 
ज्यांना कुणाला काही मानसिक त्रास, ताणतणाव असेल ते अवश्य 9833299791 या आमच्या नंबरवर काॅल करु शकतात. किंवा nsudha19@gmail.com यावर पत्र लिहू शकता. 
🙏

सकाळनं यूट्यूबवर जो विडियो दिलाय त्याची लिंक ही ;

https://youtu.be/lEVdw0L8f_A

जादूची पेटी किस्सा 5 :- स्किल्स डेव्हलपमेंट क्षेत्रावरही संकट

या वर्षभरातील अचानक आलेल्या संकटांच्या मालिकेनं समाजमनात प्रचंड अस्वस्थता, नैराश्य पसरलंय. अनेक क्षेत्रातील उद्योग बंद पडलेत. माणसं मुकी मुकी झालीयत. सगळ्यांनाच काही ना समस्या. कुणी कुणाशी काय बोलायचं असं झालंय अनेकांना. पण मंडळी बोलायला हवं एकमेकांशी. धीर द्यायला हवा. 
भले आपण पैसे, वस्तूरुपानं मदत करु शकणार नाही पण " मी तुमच्यासोबत आहे, या संकटांतून एकत्र तरुन जाऊया" हा विश्वास देणं गरजेचं. त्यासाठीच सुरु केलाय आपण #जादूचीपेटी हा उपक्रम. लोकांना मानसिक धीर, प्रेम देण्यासाठी. ज्यांना कुणापाशी मन मोकळं करता येत नाहीये त्यांनी अवश्य आम्हाला काॅल करा 9833299791 या नंबरवर किंवा पत्र लिहू शकता nsudha19@gmail.com या मेल आयडीवर....
या कोरोना काळात अनेकांचे उद्योगधंदे विस्कळीत झालेत,अनेकांचं काम गेलंय, काहीजण आधीच अडचणीत होते त्यात हे परत मोठं संकट. यावर मात करायची तर अंगी असलेली स्किल्स वापरुन काही काम करायला हवं असं अनेक मार्गदर्शक मंडळी सांगतील. पण प्रत्यक्ष स्किल डेव्हलपमेंट क्षेत्रात किती भयावह परिस्थिती आहे याबाबतचा माझ्याच एका मित्राशी झालेला हा संवाद. स्किल डेव्हलपमेंट क्षेत्रात आम्ही कार्यरत होतो पण या 2 वर्षात या क्षेत्रात भयंकर प्रश्न आहेत. हा संवाद परिस्थितीचं गांभीर्य, भयानक रुप अधोरेखित करणारा...

#जादूचीपेटी # 05

" गुडमाॅर्निंग सुधांशु. प्रवीण बोलतोय. कसे आहात..पूर्ण बरे झालात ना?"
गुडमाॅर्निंग प्रवीण. आहे बघा आता ठीक. लढलो कोरोनाशी... काय म्हणतंय ट्रेनिंग सेंटर...?"

" बंदच की सगळं. ना सरकारी बॅचेस ना खाजगी बॅचेस. मोठा गाजावाजा करुन योजना सुरु केल्या.  लाखो रुपये खर्चून सेंटर्स बनवायला लागली. विद्यार्थ्यांकडून फी न घेता सरकारी अनुदानावर शिकवायचं. इतकं काम देऊ, हा प्लान तो प्लान.. सगळं झालं सांगून. प्रत्यक्षात हाती धुपाटणंच. खर्च तेवढे प्रचंड. ना सरकारी काम करता येतंय ना खाजगी. थकलेली भाडी, लोकांचे पगार द्यायलाही पैसे नाहीत. तुम्हाला माहितीये काही जणांनी राज्यात आत्महत्याही केल्याहेत. भयंकर झालंय सगळं. काय करू काय सुचत नाहीये..

" प्रवीण, हे कोरोनाचं जाऊद्या. पण तसंही गेली 2 वर्षं केंद्र व राज्य सरकारी पातळीवर स्किल डेव्हलपमेंट क्षेत्राकडे पूर्ण कानाडोळाच केला गेला हे सत्य. या क्षेत्रात काम करणारे आपण बरेचजण सरकारी योजनेतून भरपूर काम मिळेल या विचारांनं निर्धास्त होऊन शासनाच्या खांद्यावर डोकं ठेवून बसलो हे चुकलंच. एकतर मुलांना फुकट शिकवणे हा निर्णय घ्यायलाच नको होता. त्यामुळे काय झालं की मुलं फुकट मिळतंय म्हणूनच कोर्सला येऊ लागली. पैसे देऊन त्याच कोर्सची जी ट्रेनिंग आपण पूर्वीपासून प्रामाणिकपणे सगळे करत होतो ती बंद पडली मग. सरकारच्या अनुदानाचे निकष पहाता या योजनेत " मुलांनी ट्रेनिंग नंतर नोकरी काही मुदतीत पूर्णवेळ केली तर अमुक एक रक्कम ( 30, 40 टक्के वगैरे) मिळेल" या निकषाचा मोठा फटका स्किल्स सेंटर्सना बसला कारण एकतर  बरीच मुलं नोकरी करायला तयार नव्हती, सर्टिफिकेट घेऊन पुन्हा निवांत हिंडत बसायची, त्यात काहीजण नोकरीवर गेलेच तर पूर्ण कायम होत नव्हते व अनेकांना नोकरीच मिळत नव्हती.
ट्रेनिंग सेंटर्सचं बजेट कोलमडायला मग सुरुवात झाली. त्यातच सरकारच्या प्रायरिटीज या 3 वर्षात बदलल्या. सुरुवातीला कौशल्य योजनांना भरपूर निधी मिळाला पण यात प्रचंड कपात होत गेली. सर्व निधी अन्य क्षेत्राकडे वळवला गेला. किरकोळ निधी या क्षेत्राकडे. ज्या ट्रेनिंग सेंटर्सना दरमहा 300, 400 मुलांचं ट्रेनिंग द्यायचं होतं तिथं कसंबसं 30,50 मुलांपर्यंतची मंजुरी मिळू लागली. खर्च तितकेच राहिले व कमाई शून्य होऊ लागली.
या क्षेत्रात मग काही संघटना उभ्या राहिल्या. मुंबई/ दिल्लीपर्यंत निवेदनं, आंदोलनं हेही झालं पण हाती अजूनही ब-यापैकी शून्यच आहे.

" बरोबर सुधांशु. पण आता काय करायचं ? हेच सुचेना."

" तुमच्या कदाचित लक्षात असेल की एकदा ब-याच संस्थांची मिटिंग झालेली. त्यात एक मुद्दा मांडलेला की सरकारी मदतीवर जराही विसंबून न रहाता काही करता आलं तर करायला हवं. या क्षेत्रात किंवा अन्य आवडीच्या क्षेत्रात. नुसतंच जागेचं भाडं, काॅम्प्युटर्स आदि उपकरणांचे खर्च वाढवत बसण्यापेक्षा कुठं थांबायचं हे ठरवायला हवं. सरकार अधूनमधून एकदम नवी योजना, नवे निकष असं काहीतरी पुढे करतं अन् जरा चलनवलन सुरु झालं की परत आडवा दांडा. पैसे मिळत नाहीतच पण खर्च वाढत रहातोय.. बहुदा कुणाला तेव्हा ते पटलं नव्हतं...."

तसंच प्रवीण आता कोरोनाचं संकट. जगभरची अस्थिरता यामुळे ट्रेनिंग अॅन्ड डेव्हलपमेंट या क्षेत्रात प्रचंड बदल होणार. मुळात नोक-याच नाहीत. घराघरात पैसे कमी होतायत. त्यामुळे पैसे देऊन स्किल्स शिकायला कमीच लोक येणार. बरचसं आॅनलाईन व फ्री असं सुरु झालंय. ज्याच्याकडे खरंच काही भन्नाट कोर्स असेल त्याच्याकडेच पैसे देऊन मुलं शिकायला येतील. पण त्याचीही गॅरंटी सध्या देता येत नाही. सरकारही सर्वाधिक गरजेच्या अशा शेती, आरोग्य, रस्ते/ पाणी/ वीज आदि क्षेत्रातच जास्त निधी वळवणार या सगळ्याचा विचार करता " स्किल डेव्हलपमेंट क्षेत्रातील संस्थांनी" कुठं थांबायचं याचा निश्चित आराखडा ठरवायला हवा. झालं नुकसान तेवढं पुरे अजून परत स्वत: च्या लायबिलिटीज वाढवू नयेत. भाड्यानं जागा घेतल्या असल्यास त्या परत देऊन टाकाव्यात किंवा सरकारी योजनेची आशा सोडून लहान जागेत शिफ्ट व्हावं. लहानप्रमाणात खाजगी कोर्स, 10वी, 12 वी किंवा इंजिनियरिंग/ अकौंटन्सी/ JEE वगैरेचे क्लासेस यात लक्ष द्यावं. पुढील दीडदोन वर्षं अधिक आव्हानात्मक असणार आहेत. कमीत कमी खर्च करुन आपण दोन वेळचं जेवून जगू कसं शकू यावर लक्ष द्यायला हवं.
इतकंच नव्हे तर प्रसंगी किराणा, भाजी किंवा अन्य दुकान चालवणे, आॅनलाईन ट्रेडिंग, काही मेडिकल प्राॅडक्टस् चं मार्केटिंग सेल्स, मेडिकल क्षेत्रासाठी आॅनलाईन किंवा खाजगी ट्रेनिंग्ज असं काही वेगळं करायला हवं तरच जिवंत रहाता येईल.
" बरोबर आहे. हे सगळं कळतंय पण अजूनही जीव तुटतोय. 20,22  लाख घालून जे सेंटर उभं केलं ते बंद करायचं याचं दु:ख फार आहे. तुम्ही म्हणता त्याप्रमाणे आगामी खर्च शून्य करायचे असतील तर याला पर्याय नाहीच. करायला लागणार.. कारण आता सरकार आपल्याला या क्षेत्रात  मदत करेल या आशेवर रहाण्यात काहीच अर्थ उरला नाही हेच सत्य.."

मंडळी, आम्ही स्वत: ज्या क्षेत्रात कार्यरत त्याच क्षेत्रातील ही भयावह परिस्थिती. म्हटलं तर कुणाचीच चूक नाही..म्हटलं तर सगळीच गणितं चुकलीयत.  राज्यभर हजारो स्किल ट्रेनिंग सेंटर्स अशी बंद पडलीयत. तिथल्या कित्येक कर्मचा-यांची नोकरी गेलीच. मालकालाच जिथे पैसे मिळत नाहीत तिथे त्यांना कुठून पगार.. ?

Change is inevitable...थोडक्यात  बदल हा अपरिहार्य असतो हे जगप्रसिध्द वाक्य. कधी स्वत: हून बदल करावा लागतो तर कधी परिस्थिती आपल्याला वाकवून, मोडून बदलायला भाग पाडते. जे बदललतात ते टिकायची शक्यता जास्त असते. आपण सर्वांना या संकटकाळात टिकायचंय. म्हणून जे काही झालं ते मागे सोडून नवं काही करायला हवंय. खर्च त्वरीत कमी करुन किमान तुटपुंजं काही कसं कमवता येईल याचे अन्य पर्याय शोधायला हवेत असं मला वाटतं.
याक्षणी या समस्येवर तसं ठोस उत्तर इतकंच असू शकतं असं मला वाटतं. 
परिस्थितीनं हताश होऊन जीव मात्र कुणी गमवू नका, एकमेकांशी बोलूया, एकमेकांना धीर देऊया... जगायला बळ देऊया.

ज्यांना आमच्यापाशी मनमोकळा संवाद साधायचाय ते कधीही 9833299791 या नंबरवर काॅल करु शकतात. काॅलिंगची सेवा मोफतच आहे. ज्यांना काही जास्त समुपदेशन, मानसोपचार यांची गरज असेल त्यांना त्या पध्दतीची ट्रीटमेंट योग्य व्यक्ती किंवा संस्थांमधून देण्याची आपण नक्की व्यवस्था करु.

मन मोकळं बोलूया. तणावातून बाहेर पडूया.
- सुधांशु नाईक, कोल्हापूर( 9833299791)🌿

जादूची पेटी किस्सा- 4 नाती संपल्यानं नैराश्य

घरबसल्या रिकामा वेळ होता, लोकांना प्रत्यक्ष भेटण्यावर जरा बंधनं आलेली मग परस्पर संवादासाठी #जादूचीपेटी या उपक्रमाची सुरुवात केली. 
ज्यांना काही ना काही मानसिक समस्या भेडसावतेय, भीती, निराशा, एकटेपण, कुणापासून त्रास वगैरे गोष्टींमुळे मानसिक तणावाचा त्रास होतोय त्यांच्याशी आम्ही बोलू लागलो. सर्वांना आवाहन केले की तुमची समस्या मनमोकळेपणाने 9833299791 या माझ्या नंबरवर काॅल करा किंवा nsudha19@gmail.com या इमेलवर कळवा. तुमची समस्या आमच्या पेटीत टाका, आम्ही योग्य समुपदेशन करु तेही मोफत. तसंच अधिक काही सहकार्य अावश्यक असेल तर विविध संस्था, यंत्रणांच्या योग्य उपयोगानं समस्येवर मात करायचे प्रयत्न करुया. 
सध्या कोरोनामुळे बाधित झालेले तसेच अन्य समस्यांनी ग्रस्त असे अनेकजण सध्या आमच्याशी बोलतायत, त्यांना धीर देण्याचा आम्ही प्रामाणिक प्रयत्न करतोय. त्यातील हा एक संवाद..गेल्या आठवड्यातला...( अर्थातच नावं बदलली आहेत.) अनेकदा एखादी गोष्ट विसरणं किती गरजेचं आहे हे सुचवणारा...

#जादूचीपेटी #04

" सुधांशु सर, नमस्कार. मी अजित पाटील. तुमच्या जादूच्या पेटी उपक्रमाविषयी व्हाटसअपवर मेसेज वाचायला मिळाला. म्हणून काॅल करतोय. मला मदत हवीये. 
" बोला अजित. तुम्ही कुठे असता, काय करता, काय समस्या जाणवतीये तुम्हाला..?"

" सर, माझं आयुष्यच संपवलं हो कोरोनानं..."

असं म्हणून तो रडायलाच लागला. 2,5 मिनिटांनी सावरला.. बोलू लागला..

" सर, मे अखेरीस माझ्या आई वडिलांना कोरोना झाला. त्यात गेले दोघंही. माझं लग्न ठरलेलं. तेही आता मोडलं. जिच्याशी लग्न ठरलेलं, साखरपुडा झालेला तिनं तिच्याच जुन्या मित्राशी पळून जाऊन जुलैमध्ये लग्न केलंय. किमान ती तरी मला साथ देईल वाटलेलं तर तिनंही पाठ फिरवली...मी आई वडिलांचा एकुलता एक मुलगा. आता जगावंसंच वाटेना..." तो भडभडून सगळं सांगत होता..

मीही सुन्न होऊन ऐकत होतो. मलाही क्षणभर काय बोलावं सुचेना. आपल्या पोकळ शब्दांनी काय व किती धीर द्यायचा याला असंच वाटलं मलाही.... माणसं इतकं सोसतायत, हे दिवस का दाखवलेत नियतीनं असंच वाटून गेलं. मग जरासा धीर गोळा करुन मी बोलू लागलो...

" अजित, मित्रा, खरंच भयंकर आहे रे सगळं. मी व माझी बायको दोघंही कोरोनाग्रस्त आहोत.  सध्या घरीच औषधं घेतोय. रिकामा वेळ व हाती फोन म्हणून समुपदेशन वगैरे कामं करतोय. खरंच बाहेरची परिस्थिती फार अवघड आहे. कुणी कुणाचं सांत्वन करायचं? प्रत्येकजण काही ना काही अडचण, संकट सोसतोय. तुझ्यासमोर जे नियतीनं दान वाढून ठेवलं ते खरंच वाईट. कुणाच्या नशिबी असे दिवस नको यायला.
मला सांग तुझी नोकरी/ व्यवसाय वगैरे काय आहे?

" सर मी एका कंपनीत एमआयडीसीत सुपरवायझर आहे. 4 महिने कंपनी बंद होती. सप्टेंबरपासून सुरु झालंय काम पण मलाच जावंसं वाटत नाहीये.

" तुझी मनस्थिती मी समजू शकतो पण घरी नुसतंच बसून तुला जास्त त्रास होतोय असं वाटत नाही का? आपण पाॅझिटिव्ह थिंकिंग वगैरे बोलतो खूप.. एकवेळ ते नुसतं बोलणं बाजूला ठेवू. कारण खूप अडचणीत माणूस असला की तत्वज्ञान नको असतं तर आधार हवा. याक्षणी तुला तुझ्या नोकरीचा आधार घ्यायला हवा.

तू म्हणतोस ना की तुझं सगळं आयुष्य संपवलं या कोरोना साथीनं. तसं नाहीये. तुझं आयुष्य संपवायचं असतं तर तुलाही मरण आलं असतं ना.. पण तू धडधाकट राहिलास ही मोठी गोष्ट आहे. आपल्या आईवडिलांचं हे असं अचानक कायमचं दुरावणं ही फार धक्कादायक गोष्ट, त्यात तुझी भावी वधू तसं वागली. तिनंही तुझ्याकडे पाठ फिरवली. त्यामुळे प्रचंड दु:ख किंवा एकूण सर्वांविषयी तुझ्या मनात प्रचंड संताप असणं समजू शकतो. मात्र या सगळ्या गोष्टी तुला हळूहळू विसरायला हव्यात. तोच त्यावरचा एकमेक उपाय. बोलायला- ऐकायला कठोर वाटेल पण ज्या गोष्टींच्या आठवणी मनाला त्रास देतायत ते विसरायचं. ' लेट ईट गो' म्हणून त्याच त्रासदायक विचारांकडे पाठ फिरवायची. हे सोपं नाहीये पण करायला हवं. जगायचंय अजून तर हे करायला हवं.

" कसं विसरु हो सर. अंथरुणावर पडलो तरी आईबाबा आठवतात. आमच्या मावशीनं घराजवळच्या एका ठिकाणाहून दोन वेळच्या डब्याची सोय करुन दिली व ती तिच्या गावी गेली निघून. आता जे जेवण आल्यावर जेवताना आईची आठवण येते. घास उतरत नाही घशाखाली..."

" अजित, अशीच अवस्था सगळ्यांची असते. प्रत्येकाला आईवडिलांचं किंवा जिवलग व्यक्तीचं निधन असंच घायाळ करतं. यावरचा एकमेव उपाय म्हणजे आपलं मन कामात गुंतवणं. त्याला पर्याय नाही. तू जगावर राग काढतोयस पण एक लक्षात घे आज अनेकांच्या नोक-या गेल्याहेत. धंदा उद्योग बुडालाय. तुझी किमान नोकरी टिकलीये. तुला कामावर बोलवतायत. तुझ्याकडे काही गुण आहेत म्हणूनच तुला तिथे बोलवतायत की. मग तू नाकारतोस का? उलट तिथे गेलास की कामात मन रमेल. मित्र, सहकारी, बाॅस यांनाही तुझी कंडिशन माहितीये. काही चूक झाली हातून तर ते समजून घेतील. तू लवकरात लवकर कामावर जायला सुरुवात कर."

" सर, लग्न मोडलंय... तेही मनातून जाईना. मी कुणालाच नको, माझं कुणीच नाही मग कशाला जगू असं वाटलं..

" खरंतर लग्न होण्यापूर्वी तुझ्या त्या भावी बायकोनं आधीच हा निर्णय घेतला ही चांगली गोष्ट. त्यामुळे तुमच्या भविष्यातील अडचणी वाचल्या. ती मनाविरुध्द संसारात पडली असती तर कदाचित तुमच्यात सतत भांडणं झाली असती. सुख मिळालंच नसतं. मग परत वाद विवाद, घटस्फोट, कोर्ट..वकील वगैरे.. ते जास्त त्रासदायक झालं असतं तुम्हाला. तिनं भले धाडकन् निर्णय घेतला पण तो तिच्यासाठी व तुझ्यासाठीही योग्यच होता. 
आता ते सगळं तू हळूहळू विसरणं हाच त्यावरचा उपाय. 
यापुढे काही काळात तुझ्या मित्रांकडून, नातेवाईकांकडून एखाद्या अधिक चांगल्या मुलीचं स्थळ सुचवलं जाईलच की. तसेच तुलाही एखादी मुलगी अपेक्षेनुसार भेटू शकते. जे जे वाईट घडणार होतं ते सगळं आता घडून गेलं, यापुढे फक्त चांगले दिवसच येतील असा विचार करुन तूच नव्हे तर अशा इतरांनीही जगायला हवंय..."

" सर, तुम्ही सांगताय. प्रयत्न करतो सगळं विसरायचा. कामावर जायचाही विचार करतो.." असं म्हणून पटकन् त्यानं फोन ठेवूनच दिला. मला वाटलं कदाचित त्याला सल्ला पटला नसावा...

##
आज अचानक त्याचा परत फोन आला.
" सर नमस्कार. मी अजित पाटील. ओळखलंत का?

" हो ओळखलं की रे. बोल कसा आहेस..?

सर, त्यादिवशी तुमच्याशी बोललो अन् संध्याकाळी आॅफिसमधले सगळे सहकारी भेटायला आले. त्यांनीही तेच सांगितलं. खास मस्त जेवणाचे डबे, बिर्याणी वगैरे घेऊनच आलेले सगळे घरी. एकत्र गप्पा मारल्या खूप. जेवलो. सगळ्यांनी सांगितलं की काम सुरु कर लवकर...मग आज कामावर गेलो. मी ज्या मशिनवर काम करतो ते सगळं पाहिल्यावर बरं वाटलं. अनेकांना कोरोनानं कसा त्रास दिला हेही ऐकलं. आपणपण त्यातलेच एक. 
यापुढे घरी बसून नाही रहायचं...हे ठरवलं सर. त्या होणा-या बायकोलाही हे घडल्यानंतर पहिल्यांदा काॅल केला व सांगितलं की तू फार चुकीची वागलीयस. भरपूर राग आहेच मनात... पण बाई तुझी तू रहा आता सुखी. किमान ज्यासोबत लग्न केलंय त्याला तरी परत धोका देऊ नकोस. रोखठोक बोलल्यानं मलाही मोकळं वाटलं बघा.. तुमचे धन्यवाद. ' नकोसं सगळं विसरायचं' हा तुमचा मंत्र आता चांगला लक्षात ठेवणार बघा...! "
मंडळी, अजित हा मंत्र नक्की ठेवेल लक्षात. आपणही लक्षात ठेवायला हवंय. दु:ख, अपमान, अपयश, त्रास, जवळच्यांचे मृत्यू असा ज्या गोष्टी त्रासदायक ठरतात त्यांना विसरण्यासाठी खास प्रयत्न करुया. अनेक चांगल्या गोष्टी आयुष्यात घडलेल्या असतात त्या आठवत राहूया!

तुम्हालाही कुणाशी तरी मनमोकळं बोलायचं असेल, मनातली व्यथा कुणाला सांगता येत नसेल तर आमची #जादूचीपेटी तुमच्यासाठीच आहे. नक्की 9833299791 या नंबरवर काॅल करा किंवा nsudha19@gmail.com यावर इमेल करा. मनमोकळं बोलायला कोणतीही फी नाहीच. बोलत राहूया एकमेकांचं जगणं सुसह्य करुया. आनंदी करुया...!
- सुधांशु नाईक, कोल्हापूर( 9833299791)🌿

जादूची पेटी - किस्सा 3 :- छेडछाड अन् मुलीची काळजी

मित्रहो सुप्रभात. एकमेकांशी सुसंवाद असावा, लोकांनी मनमोकळं व्यक्त व्हावं, मानसिक ताणावर मात करावी यासाठी आपण सुरु क्लेला उपक्रम म्हणजे #जादूचीपेटी. तुमच्या समस्यांविषयी आमच्याशी बोला, आम्हाला 9833299791 या नंबरवर काॅल करा किंवा nsudha19@gmail.com या ईमेलवर पत्र लिहा व तुमचं मन मोकळं करा इतकं साधं हे सूत्र. या मनमोकळ्या संवादातून तुम्हालाच तुमचा मार्ग सापडावा ही अपेक्षा.
 तसंच जिथं जरा अधिक गंभीर समस्या आहे तिथं विविध सामाजिक संस्थांची मदत घेत अडचणी सोडवायचे प्रयत्न आपण करतो आहोत. 
या मोफत उपक्रमाला अनेकांचा प्रतिसाद मिळत आहे त्यापैकी हा एक संवाद... 
( अर्थातच नाव बदलून लिहिलेला.)

#जादूचीपेटी #03

"नमस्कार सुधांशुसर,  मी मालती बोलतेय. माझ्या मुलीबाबत मला बोलायचंय. ती दहावीला आहे.

" बोला मालतीताई...जरा तुमच्या कुटुंबाविषयी संक्षिप्त माहिती द्याल का"

"सर, आम्ही शहराजवळच्या उपनगरात राहतो. माझे मिस्टर पुण्यात नोकरी करतात. वीकेंडला घरी येतात. आम्हाला दोन मुलं, आमची मुलगी 10वी ला तर मुलगा 7वीला आहे. दोघांचाही अभ्यास नीट सुरु आहे. मी घरीच असते पण मुलांच्या शाळा, क्लास, अभ्यास यातच वेळ जातो. यंदा कोरोनाचं लाॅकडाऊन झाल्यावर आम्हाला शेजारच्या मुलांकडून जरा त्रास सुरु झालाय..."

" ताई, त्रास होतोय म्हणजे नेमकं काय? 

" सर, आमच्याच परिसरातील काही मुलं आहेत. काॅलेजला जाणारी. ओळखीतलेच आहेत. गेली 5,7 वर्षे इथेच वाढलीयत. ती कायम रस्त्यावरच्या चौकात उभी असायची. त्यांच्यात्यांच्यात असायची... गप्पा, आरडाओरडा, टोमणे वगैरे सुरु होतं. तसा फारसा त्रास पूर्वी नव्हता आम्हाला.. पण लाॅकडाऊनमध्ये घरातलं सामान वगैरे संपलं तर हीच मुलं सगळीकडे मदतीला येऊ लागली. काकी, तुम्हाला काही लागलं तर सांगा आम्ही देऊ असं सांगून दूध, किराणा, भाजी असं काही ते आम्हाला घरी आणून देत होते... त्यातूनच लक्षात आलं की त्यातील 2 मुलं आमच्या मुलीशी थोडं जास्त जवळीक साधताहेत. तिच्याशी बोलायचे चान्स मारतायत.."
" तुमच्या मुलीची प्रतिक्रिया काय होती.. तिलाही त्यातला मुलगा आवडतो का..? ती काय म्हणाली ?"

मालती ताई म्हणाल्या, " सर, लहान आहे हो ती. त्यांच्याशी बोलायची. चॅटिंग ही सुरु झालेलं. मग मी ते थांबवायला लावलं. कुठं काय कळतंय तिला.. तिला मी सांगितलेलं की मुलं वाईट असतात, जपून रहा."

" ताई, हे असं त्रोटक सांगण्याला काही अर्थ नसतो. तुम्हालाही ठाऊक आहे मुली हल्ली लवकर वयात येतात. वयाच्या 10,12 वर्षापासून त्यांना बरंच काही कळत असतं. प्रत्येक गोष्ट नीट समजावून सांगितली तरच मुलं ऐकतात. आज पटकन् एखादी गोष्ट कर म्हटलं तर आमच्याही मुली लगेच ऐकतातच असं नाही. मात्र एखादी गोष्ट पटली तर नक्की ऐकतात. तुमचा आता नेमका प्राॅब्लेम काय आहे?"

" सर, त्यानंतर आता ती दोन मुलं आमच्या लेकीवर पाळत ठेवतात. ती कुठं मैत्रिणीकडे निघाली तर किंवा जवळच क्लास ला जाते तेव्हा तिच्या मागावर असतात. तिला टोमणे मारतात.. त्यातला एकजण सतत लव्हशिप दे, दुस-या कुणा मुलाशी बोललीस तर याद राख वगैरे सांगतो.. दुसरा त्याला सपोर्ट करतो. काही दिवस हे मुलीनं सांगितलं नव्हतं. ती चिडून काही त्यांना बोलली म्हणून ते जास्त चिडलेत. आता लाॅकडाऊन वगैरे नसल्यानं त्यांना घरापर्यंत येता येत नाही मग कुणाच्यातरी अन्य फोनवरुन काॅल ही करतात.

गेल्या आठवड्यातच मी लेकीसोबत भाजी आणायला जाताना त्यांनी गलिच्छ शेरेबाजी केली. मी त्यांना जाब विचारला तर अंगावर आले. म्हणाले, " काकी, जास्त बोलायचं नाही, आम्ही तुम्हाला मदत केलीये.. आम्ही त्रासही देऊ शकतो.. तुमच्या लेकीनं बोलणं थांबवलंय आमच्याशी.. ते चालणार नाही.." 

मी मग त्या मुलांच्या घरी गेले. त्यांना सांगितलं. पण ते घरचे एका राजकीय पक्षाचे कार्यकर्ते आहेत. वडील घरी नव्हते पण आईनं सांगितलं की, " आमच्या मुलाला समजावतो आम्ही. पण प्रत्येकनं आपापली मुलगी जपायला पाहिजे. रस्त्यावर शंभर मुलं असणारच. किती जणांना तुम्ही समजवणार. तिनंच यांना खाणाखुणा करुन भुलवलं असेल...वगैरे वगैरे.."

त्यानंतर त्या मुलांना जरा अधिक चेव चढल्यासारखं झालंय.. मला खूप भीती वाटतीये हो. मी घरी जायला नको होतं का? आता काय करु हे. मुलीचं दहावीचं वर्षं.. त्यात शाळा बंदच अजून.. शाळा, गाव बदलूनही जाता येत नाही...मुलगी तर मला म्हणाली "त्याला हो म्हणते किमान रोजचा त्रास तरी नाही..." काही सुचेना झालंय हो...

" ताई, तुम्ही घरी गेलात हे बरोबरच आहे. तुम्ही आधी स्वत: हून मुलांना समजावयाचा प्रयत्न केला, आता घरच्यांनाही.. तुम्ही योग्य तेच सामोपचाराने करताय. तुम्ही सर्वात प्रथम 1 गोष्ट करा. मुलीला धीर द्या. तिची मनस्थिती ढासळू देऊ नका. तसेच मैत्रीच्या नात्यानं तिला खरंच तो मुलगा आवडतो का, की नाही आवडत.. तुम्ही मध्यंतरी हस्तक्षेप केला म्हणून ती घाबरुन त्याला नकार देऊ लागली का याचा स्पष्ट खुलासा करुन घ्या. जर मुलीच्या मनाविरुध्द तुम्ही रोखलं असेल तर एखाद्या क्षणी तीच त्याच्यासोबत जाऊ शकते... सध्या मी काही चुकत नाही हे तुम्हाला दाखवण्यापुरतं ती सरळमार्गी असल्याचं दाखवू शकते.. अर्थातच यामुळे प्रश्न मात्र वाढतो. अशावेळी तुम्हाला आधी मुलीचं समुपदेशन करायला हवं. तिचं शिक्षण, करियर, घराची जबाबदारी हे समजावून सांगायला हवं.

जर तिच्या मनात त्या मुलाविषयी आकर्षण वगैरे काही नसेल तर मात्र तिच्या संरक्षणासाठी तुम्ही कठोर होणं गरजेचं आहे. 

तुम्ही पुन्हा एकदा पतीसह किंवा तुमच्या घरातील/ परिचयातील अन्य ज्येष्ठ व्यक्तीसह  त्या मुलाच्या पालकांना भेटावं. त्यांनी आपल्या मुलाला कठोर समज द्यावी यासाठी स्पष्ट सुनावावं.

जर त्यातून मार्ग निघत नाही असं वाटलं तर त्वरीत पोलिसात तक्रार द्यायला हवी. कोणालाही अजिबात घाबरु नका. त्याचबरोबर महिला दक्षता समिती, विविध पोलिस स्टेशन्सच्या हद्दीतील महिला कार्यकर्त्यांची ' भरारी पथक' व्यवस्था यांच्याशी संपर्क साधायला हवा. हे सांगून त्यांना माझ्या परिचयातील काही कार्यकर्त्यांचे फोन नंबर्स दिले.
" ठीकेय सर.. मी प्रयत्न करते.. मुलीला जपण्यासाठी काहीही करेन मी. पण वाईट वाटतं हो, या फेजमध्ये अभ्यासाऐवजी तिला या ताणाचा सामना करावा लागतोय..."

##

मंडळी, मालती ताईंनी महिला दक्षता समितीशी संपर्क साधलाय व पोलिसातही साधी तक्रार नोंदवली आहे. त्या मुलांना सध्या पोलिसांमार्फत समज देण्यात आली आहे. 

समाजात हे आजच नव्हे तर अनेक वर्षं सुरु आहे. वयात येणा-या शाळकरी मुलींपासून ते वयाच्या पन्नाशीत पोचलेल्या महिलेपर्यंत अनेकींना विविध प्रसंगी पुरुषांकडून अर्वाच्य शेरेबाजी, मुद्दामून केलेलं लगट, घाणेरडे स्पर्श, छेडछाड यांचा सामना करावा लागतो हे समाज म्हणून आपल्यासाठी घृणास्पद , निंदनीय आहे. 
स्त्री पुरुष नातं, त्यांना एकमेकांविषयी प्रेम- आकर्षण वाटणं हे नैसर्गिक असलं तरी प्रत्येक स्त्री आपल्यासाठी उपलब्ध असावी हे चूक आहे. यातून अनेकदा मुलींना जबरदस्तीला सामोरे जावे लागते, प्रसंगी प्रेमाच्या आणाभाकांना भुलून लहान वयात मुली प्रेमविवाह करु पहातात किंवा कधी ताण असह्य झाला तर  जीव देतात. तुमच्या आसपास जर कुठे मुलींवर जबरदस्ती होत असेल, मुलींची छेडछाड होत असेल तर अवश्य जवळच्या पोलिस स्टेशनला कळवा, महिला कार्यकर्त्यांना कळवा. प्रत्य्क मुलीला निर्भयतेनं जगता यावं यासाठी समाज म्हणून पाठीशी उभं राहूया.

अशाच विविध समस्या जर कुणाला भेडसावत असतील तर अवश्य संपर्क साधा आमच्याशी 9833299791 या नंबरवर किंवा पत्र लिहू शकता nsudha19@gmail.com  या ईमेल आयडीवर. तुमची सिक्रेटस् नक्की जपली जातील अन् या तुमची अडचण मांडायच्या संवादासाठी कोणतीही फी नाही याची नोंद घ्यावी. 
- सुधांशु नाईक, कोल्हापूर (९८३३२९९७९१)🌿

जादूची पेटी - किस्सा 2 : कोरोनाग्रस्ताच्या मनातलं भीतीचं सावट

सध्याच्या परिस्थितीतच नव्हे तर इतर वेळीदेखील आपल्या ताणतणावांचा निचरा व्हावा यासाठी विविध प्रकारे बोलतं व्हावं याच उद्देशानं, तुमच्या मनातील दडपणं, भीती, चिंता, समस्येबाबत मोकळं होणं ह्यासाठी #जादूचीपेटी ही संकल्पना लोकांसमोर आणलीये. लोकांनी आपले प्रश्न मोकळेपणानं आम्हाला कळवावेत, संवाद साधावा, मन मोकळं करावं या आवाहनाला छान प्रतिसाद मिळतोय.
असाच एक संवाद.. एका कोविडग्रस्त पेशंटसोबतचा...
 ( अर्थातच नावं बदलून..)
#जादूचीपेटी #02

सुधांशुदादा, नमस्कार. मी जितेंद्र बोलतोय. कोल्हापुरातूनच. तुम्हाला वेळ आहे का जरा..मला थोडं बोलायचंय.
नमस्कार जितेंद्र. बोला.. मनमोकळं बोला. 
दादा, मला स्वत: कोरोना झालेला. गेल्या महिन्यात. सरकारी दवाखान्यात 15 दिवस अॅडमिट होतो. शेजारी काही पेशंट रोज मरत होते. माझ्या आईवडिलांचाही काही महिन्यापूर्वी अन्य आजारानं मृत्यू झालाय. माझा मोठा भाऊ दुर्घर रोगानं ग्रस्त होता.. तोही नुकताच गेला सर... गल्लीत, भागातही काही लोक मेले...मला प्रचंड भीती वाटतीये. मीही आता मरणार असं वाटतंय.. एका खोलीत बसून राहिलोय काही दिवस.. काय सुचत नाहीये.. खूप भीती वाटतीये. बाहेर गेलं की मला लगेच मरण येईल असं वाटतंय...नोकरीवरही इतक्यात येऊ शकत नाही असं कळवलंय. रात्री झोपेची गोळी घेतल्याशिवाय झोप येत नाही सध्या...

कोविडकाळात लोक किती भयभीत झालेत याचं हे उदाहरणच जणू. 
मी त्याच्याशी जरावेळ बोलत बसलो अवांतर काही. अजून अविवाहित आहे तो. एका संस्थेत नोकरी करतो. वाचनाची आवड आहे. देवाधर्मावर श्रध्दा आहे. दत्तमंदिरात जात होता नियमित. व्यसनही नाही.. असा एक हा सरळमार्गी युवक. अचानक आलेल्या संकटांनी एकदम भयव्याकुळ झालेला. मोठ्या भावाची मुलं शाळेत, काॅलेजात जातायत. घरी वहिनी सांभाळतेय बाकी सारं...

त्याच्याशी जनरल गप्पा मारल्यावर म्हटलं, " मित्रा जितेंद्र, मरण येईल म्हणून बाहेर जायचं नाही असं काही करु नको. तुला मरणच येणार असेल तर घरात बसल्याबसल्या देखील येऊ शकतं. जेव्हा मरण येणार तेव्हा येऊ दे. ते नशिबात असतं तेव्हा होईलच. पण त्या भीतीनं आजचा दिवस फुकट नको घालवूस. रोजचा दिवस आनंदी कसा जावा, रोज हातून नवं काही काम घडावं यासाठी सगळं जग प्रयत्न करत असतं. तूही करत होतासच की असं काही. 
सध्या या 6,8 महिन्यात आलेल्या जीवघेण्या दु:खानं तू गडबडून गेलायस. हे साहजिक आहे. अरे भलीभली माणसंदेखील अशा प्रसंगी व्यसनाधीन होतात किंवा निराशेनं आत्महत्याही करतात. तुला किमान तुझा प्रश्न समजतोय. तू विचार करतोयस त्यावर हेही मोठं आहे. आता तू रिकामा बसू नको अजिबात. म्हणतात ना रिकामं मन हे सैतानाचं.. तू मनाला गुंतवलं पाहिजे कशात तरी...

" बरोबर बोलताय दादा तुम्ही...पण नेमकं मी आता काय करु? काही सुचत नाहीये.."

" जितेंद्र, तू म्हणालास ना तुला वाचायची आवड आहे. जुनी गाणी ऐकायला आवडतात. दत्तमंदिरात जायला आवडतं. कोणती पुस्तकं आहेत का घरी तुझ्या? त्यातलं एखादं पुस्तक निवड. तुला बाहेर फिरायला जायला आवडतं तर सध्या गावाजवळच्या टेकडीवर सकाळी व संध्याकाळी चालत चालत जा. तिथे पुस्तक घेऊन जा. 2 तास वाचत बस. बरं वाटलं की घरी ये.घरी पुतण्यांसोबत गप्पा मार. त्यांनाही वडिलांच्या माघारी एकटेपण वाटत असेल. पत्ते, बुध्दिबळ, कॅरम असं काही खेळा. देवळात जाऊन काही प्रार्थना म्हणत बस.. पण मनाला एकटं सोडू नकोस. तुला कधीही अस्वस्थ वाटलं तर जवळचे कुणी मित्र असतील त्यांना किंवा मला काॅल कर...तू एक चांगला मुलगा आहेस असं तुझ्याशी बोलताना जाणवतंय. तू नक्की या परिस्थितीवर मात करशील बघ...बेस्ट लक.. "

बरं दादा.. प्रयत्न करतो.. तुम्हाला कळवेन मी. करेन फोन परत.. 

#
काल संध्याकाळी त्याचा फोन आला. 
" दादा, तुम्ही सांगितलेलं ऐकलं परवा. मग कपाटात शोधलं तर युगंधर हे पुस्तक दिसलं. दादानं आणलेलं. ते घेऊन मी बाहेर पडलो. दिवसभर गावाबाहेरच्या टेकडीवर वाचत बसलो. भगवान कृष्णाच्या चरित्रात रमून गेलो. मग घरी परतलो. गाणी ऐकली. देवापुढे दिवा लावून संध्याकाळी छान पूजा केली. वहिनीशी बोलत बसलो खूप वेळ. तीही खूप टेन्शनमध्ये होती. 
कालही सकाळी व संध्याकाळी चालत चालत फिरुन आलो. पुतण्यांना सोबत नेलेलं. बाहेरचा प्रसन्न निसर्ग पाहून कुठाय कोरोना असंच वाटलं. उगीचच आपण फार घाबरलोय असं वाटलं. कित्येक लोक रस्त्यावर भाजी वगैरे विकत होते. त्यांच्या नोक-या गेल्यात. त्यांच्यापेक्षा आपलं बरं.. किमान नोकरी तरी आहे हाताशी असं वाटलं बघा. आॅफिसच्या सायबाना काॅल करुन सांगितलं की मी 16 तारखेपासूनच नोकरीवर येतोय... उद्या सकाळी कामावर जातोच मी. तेवढंच कामात मन रमलं की बरं वाटेल.. घरासाठी मला उभं राहायचंय दादा..."

" व्वा जितेंद्र.. कौतुक वाटतं तुझं. इतक्या लवकर तुझं तुला समजलंय सारं. स्वत: ची जबाबदारी तुला कळतीये याचा आनंद वाटतोय मला. तुला खूप खूप शुभेच्छा.. बाहेर फिरताना स्वत:ची काळजी घे. मास्क वगैरे नीट वापर. तुझी जी औषधं सुरुयत ती न चुकता घेत रहा...."
आज सकाळी परत त्याचा फोन आला. दत्त भिक्षालिंग मंदिरात नमस्कार करुन पुढे कामावर जाताना मला फोन केला. तुमच्याशी दोन दिवस तास तासभर बोललो अन् खरंच मन मोकळं झालं. काल रात्री झोपेची गोळी न घेता शांत झोप लागली. आता एकदा तुम्हाला प्रत्यक्ष भेटूनही जाईन. नमस्कार दादा.."

###
निव्वळ मनमोकळं बोललं की इतकं छान काही घडू शकतं हे जाणवून आज मलाच खूप आनंद झालाय. कालच्या दै. सकाळ मध्ये हे एक सुंदर आर्टिकल आलंय. आनंदी जगणं का गरजेचे हे सांगणारं. सर्वांनी अवश्य वाचावं असं.
तुमच्यापैकी कुणाला काही मनातलं कुणाशी बोलता येत नसेल तर अवश्य आपल्याशी संपर्क साधा. तुमच्या परिचितांत कुणाला समुपदेशन हवं असेल तर अवश्य ही माहिती, ही पोस्ट त्यांच्यापर्यंत पोचवावी ही विनंती. 

#जादूचीपेटी ची किल्ली म्हणजे  आमचा नंबर  9833299791 व इमेल आयडी आहे nsudha19@gmail.com 

संपर्क व काॅलवर बोलायला कोणतीही फी नाही.
मंडळी, मनमोकळं बोलत राहूया. आनंदी राहूया..!
- सुधांशु नाईक, कोल्हापूर(९८३३२९९७९१)🌿

जादूची पेटी- किस्सा 1 : लाॅकडाऊन अन् आर्थिक अडचण

मंडळी, सध्याच्या धूसर वातावरणात मनावरचं मळभ हटवायला बोलतं व्हा, माझ्याशी संवाद साधायला कधीही काॅल, मेसेज करा असं सांगितल्यावर सर्वदूरवरुन विविध मेसेजेसचा , काॅल्स चा वर्षाव झाला. तुमच्या मनातील चिंता दूर करायला आमची #जादूचीपेटी अवश्य वापरा हे आवाहन अनेकांना मात्र नक्की आवडलंय.
अनेकांसह मलाही वाटलेलं की लोकांना प्रश्न आहेत, लहानसे किरकोळ किंवा मोठे गंभीरही. पण शक्यतो लोक विविध काॅम्प्लेक्सेस मुळे बोलायला धजावत नाहीत. कुणाला त्यात न्यूनगंड वाटतो, तर कुणाला खरं सांगून स्वत:चं आभासी चित्र उघड कसं करायचं असंही वाटतं. कुणाच्यात बोलायचं धाडस नसतं तर कुणाला इतकं भरुन आलेलं असतं की बोलायला शब्दच सापडत नाहीत...मात्र काहीजणांनी खरंच काॅल केला. 
त्यातील तुलनेनं साधं, हलकंसं उदाहरण आज सांगतो. त्यांना कसं लगेच बरं वाटलं याविषयी...कोविड पेशंट असलेल्यांच्या एका गंभीर प्रश्नाबद्दल जी एका व्यक्तीशी चर्चा झाली त्याबद्दल उद्या सांगेन.
#जादूचीपेटी  कहाणी क्र #01
 ( कहाण्या सांगताना सर्वांची नावं व स्थळंही बदलूनच सांगणार आहे. त्यामुळे गोपनीयतेचा भंग अजिबात होऊ देणार नाही.)
तर काल सकाळीच काॅल आला एक. त्यांचं नाव निलीमा आहे असं समजूया.

निलिमा : सर, नमस्कार. तुमची पोस्ट सोशलमिडियात पाहिली व लगेच बोलावसं वाटलं. मला माझ्या मिस्टरांबद्दल बोलायचंय. ते गेले 2 महिने माझ्याशी जवळपास बोलतच नाहीत हो.
' नमस्कार. काय करतात तुमचे मिस्टर.. तुम्हीही नोकरी वगैरे करता का?. अाणि सर नका हो म्हणू.. सुधांशु म्हणा फक्त...
' अहो आमचा व्यवसाय आहे. दुकान आहे इंडस्ट्रियल मटेरियल्सचं. 3,4 महिने बंद होतं. आॅगस्टपासून पुन्हा हळूहळू सुरु केलंय.
' धंदा सध्या होत नाही, आर्थिक अडचण आहे असं काही बोलले का ते तुम्हाला यावर आपण नंतर बोलू. आधी मला सांगा, घरी त्यांचं एकंदरीत वागणं कसं असतं नेहमी, घरी कोणकोण असता तुम्ही, तुमची जराशी माहिती...वगैरे.'

त्या बोलू लागल्या;
' सुधांशु सर, ते खूप शिस्तीचे आहेत. एकदम सगळं नीटनेटकं, जागच्याजागी लागतं त्यांना. रोजच्या वेळाही ठरलेल्या असतात..
घरी आम्ही दोघं व माझा इंजिनियरिंगचा मुलगा. सासूसासरे वारलेत. घरी जवळची अशी कुणी नातेवाईक मंडळी नाहीत फारशी. माझी नणंद असते याच गावात पण असं खूप रोज बोलणं वगैरे नसतंय. माझे भाऊ व वहिनी नाशिकला असतात. इथं मनमोकळं कुणाशी बोलावं असं खूप जवळचं कुणी नाहीये. मीही रिकाम्या वेळेत शाळेतील मुलांचे गणित इंग्रजीचे क्लासेस घ्यायचे, उगीच हौस म्हणून पण सध्या बंद आहे सगळंच.. एकदम सगळं थांबल्यासारखं झालंय हो...

' होय खरंय. तुम्हाला मिस्टरांचं वागणं अचानक खटकायला लागलं की हे असं अधूनमधून अबोला वगैरे असतं घरी.'

' तसे ते कमी बोलतात. चिडत वगैरे नाही कधी. सकाळी लवकर उठून आपलं आवरणं, देवपूजा वगैरे करुन नाश्ता करुन दुकानात जातात. दुपारी बहुदा घरी येत नाहीत कुणाला तरी डबा आणायला घरी पाठवतात. संध्याकाळी 7,8 पर्यंत येतात घरी. मग टीव्ही, बातम्या, व्हाटसअप असतं. कधी बोलतात कधी नाही. पण या 2 महिन्यात ते गप्प गप्प झालेत. मुलाशीही फारसं बोलले नाहीयेत. परवा मी काही म्हणायला गेले तर फाडकन् म्हणाले जीव द्यायला हवा म्हणजे सुटू सगळेच...' 

मला भीती वाटू लागलीये हो असं म्हणत त्या रडू लागल्या. त्यांचा आवेग ओसरु दिला. जरासा इतर काही बोललो. मग म्हटलं;
" हे पहा निलिमा, आज तुम्ही तुमची सगळी कामं लवकर आवरुन ठेवा. ते आले की प्रसन्नपणे त्यांना सामोरं जा. चहा नाश्ता वगैरे हवं तर तुम्ही द्यालच पण जरा शेजारी हात हाती घेऊन बसा. आईच्या मायेनं विचारपूस करा... तुम्ही त्यांची बायको आहातच.. जरासा आज आई व्हायचा प्रयत्न करुन पहा.
 जमल्यास कुठंतरी बाहेर जाऊन या. गाडीतून जा, मंदिरात जायला आवडत असेल तर तसं जा किंवा नुसतंच एकत्र बाहेर जोडीनं चालून या... जे काही सहज वेगळं बोलता येईल ते बोला.. त्यांना बाहेर भेळ वगैरे आवडत असेल तर खिलवा...मग येऊन जेवण...त्यांना आज तुमच्यातील आई किती प्रेमळ आहे हे दिसेल यासाठी जे जमेल ते करा. कारण पुरुषाला नेहमी बाई हवी असतेच हो पण त्यापेक्षा जास्त अनेकदा त्याला आई हवी असते, पॅम्पर करणारी..माया करणारी... आधार देणारी. त्यांना सांगा की त्यांच्या अडचणीत तुम्ही सदैव सोबत आहात...हा एक प्रयत्न करा.. मग उद्या बोलू परत आपण...गुडलक👍.

##
मी आपलं त्याक्षणी पटकन् जे मनापासून सुचलं ते सांगितलं. त्यांना कितपत पटलं, त्या करतील का याचा खरंच अंदाज आला नाही. आज साधारण 10.30 च्या दरम्यान त्यांचा काॅल आलाच... आवाजातला बदलच सांगत होता की त्यांचा ताण हलका झालाय...

#
" सुधांशुसर, गुडमाॅर्निंग. तुमचे खरंच मनापासून धन्यवाद हो. काल संध्याकाळी त्यांच्याजवळ बसले. मायेनं विचारपूस केली. नंतर त्यांच्यासह मी बाहेर पडले. इथलं गणपतीमंदिर प्रसिध्द आहे. सध्या बंद असलं तरी परिसरात जाऊन बसता येतं. बरं वाटतं. आम्ही चालत चालत गेलो. तिथे मग बसलेलो. कसल्या टेन्शनमध्ये आहात, मला नाही का सांगणार? काहीही अडचण असली तर सांगा आपण दोघं मिळून लढूया. तुम्ही एकटं नाही हे बोलले. 
मग म्हणाले की ज्यांना मटेरियल दिलंय 6 महिन्यांपूर्वी त्यांचे पैसे आले नाहीयेत. आपण ज्यांच्याकडून घ्यायचो ते, त्यानं तगादा लावलाय. त्याचीही अडचण, याचीही अडचण, माझीही अडचण... कुठून कोण कसे पैसे देणार??मग आम्ही त्या व्यक्तीला काॅल केला. त्यांना मी स्वत: सांगितलं की साहेब आम्ही तुमचे पैसे बुडवणार नाही यावर विश्वास ठेवा. त्या पार्टीकडून आले की नक्की देऊ. तुमचा विश्वास बसत नसेल तर घरी या. माझे दागिने तुम्ही घ्या. तारण म्हणून... नंतर परत द्या. 
त्या साहेबांनी लगेच सांगितलंय की बहेनजी दागिने नही चाहिये लेकीन 1-2 महिने में पैसे मिल जाने के लिए कुछ करना होगा... मै भी मुश्कीलमें हू. मग हप्तानं काही पैसे देता येतील का याबाबत तिन्ही पार्टी एकमेकांशी बोललो. खरंच खूप हलकं झाल्यासारखं वाटलं.
हे म्हणाले, मी सगळ्यांशी बोलतोय पण कुणी मानायलाच तयार नव्हतं. तू एकदम दागिन्यांचा विषय कशाला काढलास? त्यांनी दागिने मागितले असते तर...
मी म्हटलं अहो दिले असते की. तुम्ही सगळं पार पाडायला, पुन्हा मिळवायला खंबीर असताना मी का दागिन्याच्या मोहात अडकू... कितीतरी दिवसांनी यांचा चेहरा छान प्रसन्न वाटला मला...

घरी आलो. छान जेवलो. रात्री एखाद्या लहान मुलासारखे  मला मिठी मारुन शांत झोपले ते कुशीत शिरुन. कितीतरी वेळ थोपटत बसले मी.. खरंच बरं वाटलं. सकाळी रोज मुलगा जाॅगिंगला जातो तर आज त्याला म्हणाले, मीही येतो रे तुझ्यासह. जरा चालून येऊ. तू धावू नको आज. गप्पा मारत चालून येऊ. येताना मस्त गरमगरम भजी घेऊन आले आज... लेक ही म्हणाला आई बाबा आज किती फ्रेश दिसताहेत गं... असेच मस्त वाटतात बाबा नेहमी...!

" खरंच सुधांशु सर, तुमच्याशी बोलले हा योगायोगच. पण एकदम सगळं स्वच्छ झाल्यागत वाटलं पहा. यापुढेही अधूनमधून  बोलत राहीन हं मी. तुम्ही हवंतर चार्ज घ्या माझ्याकडून.. 

" निलिमाजी, अहो मी निमित्तमात्रच हो. सगळं तुम्हीच तर केलंत. हे असंच असतं. मन मोकळं झालं की आपोआप नवं काही सुचतं. मार्ग सापडतात. म्हणून बोललं पाहिजे. मनाचं आभाळ स्वच्छ राहिलं पाहिजे. आता तुमच्या ह्यांची आई बनला ना, असं कधीतरी करावं लागतं हे लक्षात ठेवा. पण म्हणून सतत आईपण नका हं दाखवू. नाहीतर यांनी ' बायको' सारखंही प्रेम करावं म्हणून वेगळं काऊन्सिलिंग करावं लागेल आम्हाला...'

निलिमा खळखळून हसल्या... ' तुमची फी...'
' छे, हो, साध्या एक दोन काॅल्स ना कसली आलीये फी. हाती फोन आहे, जेव्हा वेळ मिळंल तेव्हा बोलत रहायचं. तुम्हाला छान वाटलं हीच आमची फी. मात्र जर काही प्रसंगी प्रत्यक्ष भेट, चर्चासत्र, काऊन्सिलिंग, ट्रीटमेंट असं काही गरजेचं वाटलं तर नक्की आम्ही फी घेऊच.मात्र मनातल्या चिंता, टेन्शन्स, भीती, राग, हे सगळं आमच्या #जादूच्यापेटीत टाकायला काहीच चार्ज नाही. तुम्ही असंच इतरांनाही अवश्य सांगा काॅल करायला. आम्ही त्यांच्याशी बोलायला नेहमीच तयार आहोत..!

##

मंडळी, निलिमाताईंना एकदोन काॅलवर काही मिनिटं बोलून छान वाटलं. त्यांनाच त्यांचा मार्ग सहज दिसू लागला. नातेसंबंध घट्ट झाल्यासारखं वाटलं त्यांना.
हीच तर गंमत आहे. तुमच्यासाठीही आहे  आपली #जादूचीपेटी. यात टाकून द्या तुमचे प्रश्न, चिंता...
तुम्हाला किंवा तुमच्या मित्रमंडळीत कुणाला मनस्वास्थ हरवल्यासारखं वाटतंय का? तसं वाटत असेल तर अवश्य आम्हाला काॅल करा 9833299791 या नंबरवर. व्हाटसअप काॅल, मेसेजेसही चालतील. किंवा बोलायचं कसं असं वाटत असेल तर nsudha19@gmail.com  यावर मला इमेल पाठवा. 

जे कोरोना संकटातून जातायत, घरात वगैरे आजारपण सोसतायत त्यांनीही मानसिक आधार हवा असल्यास काॅल करावा ही विनंती.

नि:संकोचपणे मनमोकळं बोलत राहूया!
- तुमचाच 
सुधांशु नाईक, कोल्हापूर ( 9833299791)🌿
( सध्या आत्महत्यांच्या प्रमाणात जी वाढ झालीये त्याबद्दलच्या बातमीचं कात्रण अवश्य पहा. लोकांनी मनमोकळा संवाद साधला तर नक्कीच आत्महत्यांचं प्रमाण कमी होऊ शकतं. म्हणून सुखसंवाद अत्यावश्यकच. इतरांशीही ही पोस्ट अवश्य शेयर करा!)

Saturday, 19 September 2020

आणि आम्ही कोरोनामुक्त झालो....

✒️
 आणि डाॅ चव्हाण यांच्या सहकार्यानं आम्ही कोरोनामुक्त झालो...
- सुधांशु नाईक.

30 तारखेला स्वरदाला अंगदुखी व ताप आला. तर 1 सप्टेंबरला मलाही तेच. लगेच आमच्याच बिल्डिंगमध्ये रहाणारे आमचे शेजारी व अत्यंत मनमिळावू असे डाॅ. कुणाल चव्हाण यांचा सल्ला घेतला. 
ते कोतोली प्राथमिक आरोग्य केंद्राचे वैद्यकीय अधिकारी आहेत अन् नागाळा पार्कात अनेक रुग्णांना मार्गदर्शन करतात. गेले 6 महिने ते अनेक कोरोनाग्रस्तांवर उपचार करत आहेत. त्यांना गृह विलगीकरणात ( home isolation) ठेवून उत्तम उपचार करुन बरं करत आहेत.

त्यांनी लगेच दोघांना औषधोपचार सुरु केले. त्यात मुख्यत: पॅरॅसिटिमाॅल, अॅन्टिबायटिक्स, सी विटॅमिन हे होतंच. तसेच लगेच स्वॅब टेस्ट व HRCT टेस्ट करायला लावली. माझा स्कोर 1/ 40 तर स्वरदाचा 11/40 होता.

मग त्वरीत विविध औषधं देत  15 दिवसांचा कोविड निवारण असा औषधांचा कोर्स सुरु केला. रक्ततपासणी करायला सांगून रक्त गोठण्याचे, गुठळी होण्याचे प्रमाण, किडनी व लीव्हर चं कार्य याबाबतचे पॅरॅमिटर्स तपासून घेतले व त्यानुसार औषधं सुरु केली.
स्वरदाला वास येणे व चव नाही हहीही लक्षणं दिसू लागली. मला त्यामानानं घसादुखी व अशक्तपणा वगळता अन्य काही त्रास नव्हता. ताप 2 दिवसांनंतर परत आलाच नाही.

तरीही दर 3 तासांनी आॅक्सिजन लेव्हल, ताप चेक करणे हे सुरु होतं. डाॅक्टर सतत फोनवरुन संपर्क ठेवत होते. स्वत: येऊन भेटून जात होते. स्वरदाच्या फुफ्फुसातील सुमारे 28 टक्के इन्फेक्शन लक्षात घेऊन सलाईनमधून काही इंजेक्शनचाही कोर्स त्यांनी सुरु केलेला. तसेच शरीरात किल केलेल्या व्हायरसचा निचरा होणे, अशक्तपणा कमी होणे, मेंदू किंवा हृदयावर ताण न येणे यासाठी विविध चौकशा सतत ते करत होते. जुलाब होणे, चक्कर येणे वगैरे काही लक्षणं मधूनच दिसली की लगेच त्यावर विचार करुन औषधं देत होते.

पहिल्या 8 दिवसातच आम्हाला पूर्ण फरक पडला. अशक्तपणा वगळता कोणताही त्रास नव्हता.

तरीही रोजचे डाॅक्टरांचे 2 फोन कधीही चुकले नाहीत. अधूनमधून ते येऊन भेटून जात होतेच.
 घरात दोन्ही मुली व 74 वर्षाच्या  वयस्कर सासूबाईंच्या स्वॅब टेस्ट सुदैवाने निगेटिव्ह होत्या. आम्ही त्वरीत स्वत:चे विलगीकरण केले व डाॅ. चव्हाण यांनी त्वरीत व सर्व अचूक उपाययोजना सुरु केल्याने आम्ही सहीसलामत कोविडमुक्त झालो आहोत.

यापूर्वीदेखील आमची आई, सासू व सासरे यांच्या जीवघेण्या आजारपणात कधीही पैसे न घेता डाॅक्टरांनी मनापासून मदत करत शेजारधर्म निभावला होताच. यावेळी आम्हालाही त्यांनी या गंभीर आजारातून इतक्या सहजपणे बाहेर काढले आहे की आता कोरोना या शब्दाची, रोगाची अजिबात भीती वाटत नाही. आपण योग्य दक्षता घेतली, त्वरीत योग्य उपचार केले तर नक्कीच आपण या रोगावर सहज मात करु शकतो हे स्वानुभवातून शिकायला मिळाले.
याच काळात घरात बसून असल्याने कंटाळा आला होता. मग विविध कोरोनाग्रस्तांना धीर देणे, मार्गदर्शन करणे, तसंच ज्यांना अन्य मानसिक ताणतणाव आहेत त्यांचं फोनवरुन समुपदेशन करणे हा उपक्रम सुरु केला. विविध कोरोनाग्रस्तांना रेफरन्स दिल्यावर आमचे डाॅ. चव्हाणदेखील त्यांच्याशी बोलायचे. त्यांना धीर देत होते. सर्वांच्यात जनजागृती व्हावी तसेच सर्वांना वेळेत योग्य उपचार मिळावेत यासाठी गेले 6 महिने डाॅ. चव्हाण यांनी आमच्यासह ज्या शेकडो पेशंटस् ना मदत केलीये त्याबद्दल त्यांचे अभिनंदन करायला माझ्याकडे शब्द नाहीत.

आम्ही घरात आयसोलेट झालो तरी आपलं " खमंग" तिथल्या मावशी व दादांनी सुरु ठेवलं. सगळीकडे जेवणाची पार्सल्स पोचवताना आम्हालाही घरी तिन्ही वेळा नाश्ता जेवण वेळेत पोचवलं. 
आमच्या बिल्डिंगमधील विविध शेजा-यांनी रोज विचारपूस केली. औषधं आणून देणे काही बाहेरचं काम असल्यास करुन देणे अशी मदत केली याबद्दल या सर्वांचे जितके आभार मानावेत तितके कमीच आहेत.
ज्या व्यक्तींना कोरोना झालाय त्यांना किंवा ज्यांच्या मनात भीती आहे त्यांनी आमच्या डाॅ. कुणाल चव्हाण यांच्याशी 9405277901 या नंबरवर अवस्य संपर्क साधावा. ते योग्य उपचार व मार्गदर्शन करतील याचा विश्वास बाळगावा.
गेल्या 5 वर्षात घरात सतत कुणाचं ना कुणाचं लहानमोठं आजारपण सुरुच होतं तरी अनेक उपक्रम आम्ही हिरीरीने करतोच आहोत. आता कोरोनाही घरात हिंडून गेलाय, यापुढे नवीन कोणता आजार कुठेही येऊ नये हीच सदिच्छा व्यक्त करत पुनश्च कामाला सुरुवात करतो!
- सुधांशु नाईक, कोल्हापूर (9833299791)🌿

🙏🏼

Monday, 17 August 2020

एका क्रांतीवीराची कहाणी

' जगावेगळं' या पेजसाठी मी लिहीत असलेल्या "इतिहासाच्या पोतडीतून"  या लेखमालेतील हा लेखांक ९ वा.

एका क्रांतीवीराची कहाणी..
- सुधांशु नाईक.
आज १५ ऑगस्ट . आपल्या हिंदुस्थानचा स्वातंत्र्यदिन. या देशाला स्वातंत्र्य मिळाले त्यासाठी हजारो लोकांचे योगदान आहे. देवासमोर फूल अर्पण करावं इतक्या सहजतेने देशासाठी प्राण अर्पण करणाऱ्या अनेक क्रांतिवीरांच्या कहाण्या कित्येकांना आज बहुदा लक्षातही नाहीत. ज्या हजारो क्रांतिकारकांनी देशासाठी हसत हसत प्राणार्पण केले त्यातील एक नाव म्हणजे सरदार उधमसिंह.
जालियानवाला बाग हत्याकांडासाठी तत्कालीन पंजाबचा गवर्नर मायकेल ओडवायरला अद्दल घडवायचं ध्येय तब्बल २१ वर्षे उराशी ज्यांनी जपलं ते नाव म्हणजे उधमसिंह...! जाणून घेऊ त्यांच्या आयुष्याबद्दल... 

सरदार उधमसिंह. त्यांचं मूळ नाव शेर सिंह. २६ डिसेंबर १८९९ मध्ये पंजाब प्रांतात संगरुर जिल्ह्यात त्यांचा जन्म झाला. आणि लहान वयातच त्यांच्यावरील आई-वडिलांचे छत्र हरपले. ७ वर्ष वयाचा शेर सिंह आणि त्याचा भाऊ मुख्ता सिंह यांची रवानगी मग अमृतसर मधील खालसा अनाथाश्रमात झाली. पुढे शेरसिंहच नाव झालं उधम सिंह आणि मुख्ता सिंग बनला साधू सिंह. पुढे १९१७ मध्ये उधम सिंह यांचा भाऊदेखील मरण पावला आणि ते एकटे उरले. 

उधम सिंहांची मॅट्रिक परीक्षा १९१८ मध्ये झाली तेंव्हा पंजाब प्रांत क्रांतीकार्यासाठी धगधगत होता. देशप्रेमी उधमसिंह यांचं क्रांतीकार्याकडे आकर्षित होणं साहजिक होतं. ते मग गदर पार्टीत सहभागी झाले. जमेल तसं क्रांतीकारकांना मदत करू लागले. त्यातच जस्टीस रौलेट यांच्या समितीने नव्या “रौलेट अॅक्ट” ची घोषणा केली. यामुळे लोकांच्या स्वातंत्र्यावर गदा आली. याविरोधात कॉंग्रेसने आंदोलनाची घोषणा केली. या आंदोलनासाठी महात्मा गांधीजीनी पंजाबात यायचं ठरवलं. मात्र पंजाबचा गव्हर्नर मायकेल ओडवायर याने बंदी आदेश काढला. तरी गाव-गाव पेटून उठलं.

पंजाबात सर्वत्र मोठी निदर्शने होत होती. अमृतसर मध्ये अनेक लोकांच्यावर गोळीबार केला गेला. शांततेनं निघालेल्या मोर्चावर गोळीबार केल्याने लोक संतापले. काही कचेऱ्या, इमारतींना आगी लावल्या गेल्या. मग पुन्हा इंग्रजांच्या तुकड्यांनी निदर्शकांवर हल्ले केले. कित्येक जखमी झाले. त्यातच सरकारने मार्शल लॉची घोषणा केली. कुणाला बाहेर पडायला बंदी केली गेली. जखमी लोकांना दवाखान्यात न्यायलादेखील बंदी केली गेली. प्रेत यात्रेत केवळ ७-८ माणसे असावीत, रात्री अंत्यविधीसाठी कुणी बाहेर पडू नये, दुपारी २ पूर्वी सर्व अंत्यविधी व्हयला हवेत असे दडपशाही करणारे विविध आदेश काढले गेले. मग जनमानस अधिक पेटून उठलं.

१३ एप्रिल हा बैसाखीचा दिवस. गुरु गोविंदसिंह यांनी खालसा पंथाची याच दिवशी स्थापना केली म्हणून सर्व शीख बांधवांसाठी हा अत्यंत पवित्र दिवस मानला जातो. या दिवशी सर्व जण एकत्र येऊन प्रार्थना करतात, एकमेकांना शुभेच्छा देतात. मात्र अमृतसर मध्ये जनरल डायर या अधिकाऱ्याने असा आदेश काढला की कुणीही घराबाहेर पडायचेच नाही. या आदेशाला गव्हर्नर ओडवायरचीही संमती होती. मात्र ब्रिटिशांना विरोध करायला आपण सर्वांनी एकत्र जमायचं असं लोकांनी ठरवलं आणि सगळे जालियनवाला बागेत एकत्र येऊ लागले.

जालियनवाला बागेची जागा तशी अडचणीची. चारही बाजूनी विविध इमारती आणि मध्ये मैदान. त्यालाही केवळ एक प्रवेशद्वार. इथं हजारो लोक जमले. आणि मग जनरल डायर ने सैनिकांची तुकडी आणून तिथे उभी केली आणि गोळीबाराचे आदेश दिले. लहान-मोठा, स्त्री-पुरुष असा कोणताही भेदभाव न करता. शेकडो लोक गोळीबारात मरण पावले. गोळीबारापासून जीव वाचवायला तिथे असलेल्या एका विहिरीत अनेकांनी उड्या मारल्या. ती विहीर कोरडी होती. तेही मरण पावले. नुसत्या विहिरीतूनच दोनशे पेक्षा जास्त मृतदेह निघाले. हजारोजण जखमी झाले. त्यानंतर पुढचे २-३ दिवस पुन्हा संचारबंदी घोषित केली गेली. जखमी लोकांवर धड उपचार देखील होऊ शकले नाहीत. पंजाबसह सर्व देशातून ब्रिटिशांच्याविरुद्ध असंतोष निर्माण झाला.

त्या दिवशी तो सगळा अमानुष प्रकार उधम सिंहानी प्रत्यक्ष पहिला. ते त्यांच्या अन्य मित्रांसह तिथल्या लोकांना पाणी देण्याची सेवा करत होते. कसेबसे त्यांचे जीव वाचले. मात्र ज्या जनरल डायर आणि मायकेल ओडवायर यांनी हे हत्याकांड घडवलं त्यांच्याबद्दल सर्वांच्या मनात प्रचंड संताप निर्माण झाला. या दोघांचा वध करून मी या हत्याकांडाचा बदला घेणार अशी उधमसिंहानी प्रतिज्ञा केली..!
अनेक क्रांतीकारकांसह कार्यरत असलेल्या उधमसिंह यांच्यावर ब्रिटीशांची पाळत होतीच. एका प्रकरणात ब्रिटीशांना चकवा देऊन ते परदेशात गेले. इथे अनेक नव्या ओळखी झाल्या. परदेशातून काही हत्यारे घेऊन येण्याबाबत भगतसिंगांशी बोलणे झाले आणि उधमसिंह भारतात आले. विनापरवाना शस्त्र बाळगल्याप्रकरणी त्यांना ५ वर्षाचा तुरुंगवासही झाला. याच दरम्यान भगतसिंग यानाही फाशी झाली.

तुरुंगवास संपताच पुन्हा उधमसिंह युरोपात गेले. जालियनवाला बाग हत्याकांडचा बदला घेण्याची प्रतिज्ञा मात्र ते अजूनही विसरले नव्हते. दरम्यानच्या काळात जनरल डायरला पक्षाघाताचा झटका आला. तो खुर्चीला खिळला आणि १९२६ मध्ये मरण पावला. उधमसिंहना त्याचं फार वाईट वाटलं. 

मात्र आता या सगळ्याचा मुख्य कर्ता करविता मायकेल ओडवायर याला मात्र सोडायचं नाही हे त्यांनी ठाम ठरवले. त्यासाठी मिळेल ते काम करायची तयारी केली. उधमसिंह यांची तिथे परिस्थिती अगदी बेताची होती. मात्र उत्तम शरीरयष्टीच्या जोरावर त्यांनी अनेक प्रकारची कामे तिथे केली. प्रसंगी गाड्या दुरुस्त करणे, रंगकाम करणे, ड्रायव्हरच काम करणे, असं जे मिळेल ते काम उधमसिंह करत होते. मात्र सतत डोक्यात एकाच विचार होता की ओडवायरला कसं संपवायचं..!

आपल्या योजनेचा एक भाग म्हणून त्यांनी ओडवायरकडे काही वेळा ड्रायव्हर म्हणून देखील काम केलं. मात्र तिथे त्यांनी ओडवायर वर हल्ला केला नाही. कारण त्यांना एका मोठ्या जाहीर कार्यक्रमात ओडवायरला ठार करून ब्रिटीशांना योग्य धडा शिकवायचा होता. पाहता पाहता वर्ष उलटत गेली. ओडवायरही म्हातारा झालेला. आणि ती संधी मिळाली..!

१३ मार्च १९४०. म्हणजे जालियानवाला बाग हत्याकांडानंतर तब्बल २१ वर्षांनी हा दिवस उगवला. आपल्या मनातील ज्वालामुखी इतकी वर्ष ज्यांनं जपला त्या उधमसिंह याना हवी तशी संधी आता मिळाली. लंडनमध्ये कॅकस्टन हॉल येथे एक मोठी सभा भरणार होती. या कार्यक्रमाला भारतातले विविध माजी गव्हर्नर देखील हजर राहणार होते आणि त्यात ओडवायरचा समावेश होता.

सभा सुरु झाली. विविध लोकांची भाषणं सुरु झाली. भारत मंत्री झेत्लांड यांनी शेवटी आभार प्रदर्शन केलं. आणि त्याक्षणी उधमसिंह पुढे झेपावले. ०.४५५ चं ते पिस्तुल त्यांनी समोर येऊन ओडवायरवर रोखलं. त्यांच्या डोळ्यासमोर १९१९ चं जालियनवाला बाग उभं राहिलं. असहाय्य लोकांच्या किंकाळ्या कानात घुमू लागल्या. सैनिकांनी केलेला गोळीबार आणि ती अमानुष कत्तल डोळ्यासमोर उभी राहिली... त्यांनी पिस्तुलाचा नेम धरला आणि धाड धाड गोळ्या झाडल्या. ओडवायर जागेवरच आडवा झाला. उरलेल्या गोळ्या त्यांनी इतर गव्हर्नरवर झाडल्या, वंदे मातरम् चा जयघोष केला आणि हात उंचावून ते शांतपणे उभे राहिले. पोलिसांनी त्वरित त्यांना बेड्या ठोकल्या आणि पेंटविले येथील तुरुंगात नेऊन ठेवले.
उधमसिंह यांनी स्वतःच गुन्हा कबूल केलेला. त्यामुळे फाशीची शिक्षा सुनावण्यात फारसा वेळ लागला नाही. २१ वर्ष उराशी जपलेलं स्वप्न पूर्ण झालं याच कृतकृत्य भावनेनं उधमसिंह यांनी फाशीची शिक्षा स्वीकारली.

 एक वेगळा योगायोग म्हणजे ३१ जुलै १९०९ मध्ये एक महान क्रांतिकारक मदनलाल धिंग्रा यानाही इंग्रजांनी याच तुरुंगात फासावर लटकावले होते. अभिनव भारत या संघटनेचा सदस्य असलेले मदनलाल धिंग्रा हे स्वातंत्रवीर सावरकर यांचे एक आवडते सहकारी होते. त्यावेळी कर्झन वायली या अशाच एका जुलमी अधिकाऱ्यावर मदनलाल धिंग्रा यांनी लंडनमध्येच एका समारंभात अशाच प्रकारे गोळ्या झाडल्या होत्या. 

जवळपास ३१ वर्षानंतर आता त्याच तुरुंगात उधमसिंह फाशीच्या तख्तावर उभे होते. त्यांच्या चेहेऱ्यावर वेदना, दुःख किंवा भीतीची अजिबात छाया नव्हती. उलट चेहेऱ्यावर होता जाज्वल्य देशाभिमान...! ३१ जुलै १९४० या दिवशी उधमसिंह हसत हसत फाशी गेले. घाबरलेल्या इंग्रजांनी त्यांचं कलेवर देखील गुरुद्वारा कमिटीकडे दिले नाही. तुरुंगाच्या आतील भागातच त्यांच्यावर अंत्यविधी उरकले गेले. देशाला स्वातंत्र्य मिळाल्यानंतर आणि सतत मागणी केल्यानंतर १९ जुलै १९७४ रोजी उधमसिंह यांच्या अस्थी ब्रिटीशांनी भारताकडे सुपूर्द केल्या. त्या काही दिवस जालियनवाला बाग येथे ठेवल्या गेल्या आणि नंतर मग नदीत विसर्जित केल्या गेल्या. 

आज आपण “स्वातंत्र्यदिनाच्या निमित्ताने आनंदोत्सव” साजरे करतो, गोड-धोड खातो त्यावेळी उधमसिंह यांच्यासारख्या हजारो क्रांतीकारकांनी जे बलिदान केले त्याचीही आठवण जगवूया. एक दिवा त्यांच्यासाठी लावूया..!

जयहिंद... वंदे मातरम् ⛳️
- सुधांशु नाईक, कोल्हापूर. (९८३३२९९७९१)🌿
( शाळा - काॅलेजमध्ये शिकणा-या युवा पिढीपर्यंत अशा क्रांतीकारकांच्या जीवनकथा आपण पोचवल्या पाहिजेत असं वाटतं. त्यासाठीचा हा लहानसा प्रयत्न.)

Sunday, 26 July 2020

पराक्रमी चिमाजीअप्पा

' जगावेगळं' या पेजसाठी मी लिहित असलेल्या "इतिहासाच्या पोतडीतून"  या मालिकेतील हा लेखांक ८ वा - सुधांशु नाईक.

पराक्रमी चिमाजीअप्पा...
बाजीराव पेशवे यांच्या संपूर्ण कारकिर्दीत हिंदवी स्वराज्य हिंदुस्थानभर व्हावे यासाठी त्यांनी जे काही प्रयत्न केले त्यासाठी राणोजी शिंदे, मल्हारराव होळकर, उदाजी पवार आदि सरदारांसोबत नेहमीच समर्थ साथ दिली ती त्यांचे बंधू चिमाजीअप्पा यांनी. बाजीरावांच्या बद्दल आपल्या बऱ्यापैकी माहिती असते मात्र चिमाजीअप्पा यांच्याविषयी अनेकांना फारसं माहिती नसतं. आज जाणून घेऊया त्यांच्या आयुष्याविषयी  या  लेखातून....
बाजीराव आणि चिमाजीअप्पा. यांना जणू राम-लक्ष्मणाची जोडी म्हणूनच ओळखले जात होते. तेजतर्रार, दिलदार आणि तडफदार म्हणून आपण बाजीरावांकडे पाहतो तर चिमाजीअप्पा म्हणजे शांत, धीरोदात्त, मुत्सद्दी, अपूर्व नियोजन करणारं, फडावरील कामावर अत्यंत बारीक लक्ष ठेवणारं, एकावेळी अनेक आघाड्यांमध्ये सुसंगती निर्माण करणारं व्यक्तिमत्व होतं. बाजीरावांचा अकाली मृत्यू झाला आणि काही काळात तसंच अचानक चिमाजीअप्पांनाही अकाली मृत्यूने ओढून नेलं. तसं झालं नसतं तर.....
पण इतिहासाला जर तर मंजूर नसतात. 

इ.स. १७०३ च्या सुमारास बाळाजी विश्वनाथ आणि राधाबाई या दाम्पत्याला दुसरा मुलगा झाला. त्याचे नाव ठेवले अंताजी. मात्र चिमणाजी या नावाने सर्व बोलावत त्याला. त्याच चिमणाजी ला इतिहास आज पराक्रमी चिमाजीअप्पा म्हणून ओळखतो. अप्पांचं आपल्या मोठ्या भावावर फार प्रेम. जणू सतत भावाची काळजी करणारा तो दुसरा लक्ष्मणच. बाजीराव, पेशवे झाल्यानंतरच्या सुरुवातीच्या काळात अप्पा सातारा दरबारात मुतालिकी करायचे. पहिल्यांदा निजामाचा पराभव करून, जेंव्हा बाजीराव प्रथम सातारला आले तेंव्हा त्यांचं स्वागत करताना अप्पांना धन्य धन्य वाटले होते.
१७२७ मध्ये जेंव्हा करवीरकर संभाजीराजे छत्रपती आणि निजामाने पुण्यावर आक्रमण केले तेंव्हा सातारकर शाहू महाराजांना घेऊन चिमाजीअप्पा सुरक्षेच्या कारणस्तव पुरंदर गडावर जाऊन राहिले होते.  बाजीरावांनी केलेल्या व्युहरचनेत नंतर  निजाम अडकला आणि पुढे पालखेडच्या लढाईत पराभूत झाला.
त्यातच निघाले माळव्याचे राजकारण. जिथे मुख्यतः अप्पांनी पराक्रम गाजवला. काय होते हे राजकारण? 
मध्यंतरीच्या काळात बाजीरावांनी १७२२ मध्येच माळव्यात धार येथे उदाजीराव पवार यांची नेमणूक केली होती व नंतर उज्जैनचा मोगल सुभेदार दयाबहाद्दर याचा पराभव केला होता. त्यावेळी जयपूर नरेश सवाई जयसिंहासोबत बाजीरावांनी संधान बांधलेले. दयाबहाद्दरचा पराभव केल्यानंतर तिथे गिरधरबहाद्दर ची नेमणूक केलेली जयपूर नरेश यांनी. माळव्यात अधिक राज्यविस्तारासाठी मराठे उतरल्यावर त्याने मदत करावी ही अपेक्षा होती. मात्र त्याने निजामाप्रमाणे माळव्यात स्वतंत्र कारभार थाटायचे उद्योग सुरु केले. सवाई जयसिंहाचे उपकार तो विसरला. मराठ्यानाही जुमानेसा झाला. 

या काळात ग्वाल्हेरला शिंदे आणि इंदौरला होळकरांच्या नेमणुक बाजीराव पेशव्यांनी केलेली. आणि ते दक्षिणेत मोहिमेवर गेले.
इकडे मोगल गिरीधर बहाद्दरला रसद पुरवू लागले. आणि त्याच्या पारीपत्याची जबाबदारी अप्पांच्यावर आली. शिंदे होळकर आणि उदाजी पवारांच्या फौजाही त्यांच्यासोबत आल्या आणि सगळे माळव्यात दौडू लागले. धामनोद, मांडवगड, अमझेरा, नालच्छा या प्रदेशात लढाई जुंपली. मोठे युध्द सुरु झाले.

अप्पा थेट गिरधरबहाद्दरला जाऊन भिडले. तलवारीच्या एका घावात अचानक गिरधर बहाद्दर ठार झाला. तोच पडला म्हटल्यावर मोगली सैन्य पळून गेले. मराठा सैन्याने अप्पांचं अपार कौतुक केलं. शाहुमहाराजांच्याकडून खास कौतुकाचे पत्र आले. या मोहिमेत माळव्याच्या प्रांतातील वर्चस्वासह सोबत महसूल ही मिळाला. त्यामुळे बाजीराव आणि अप्पा यांच्याविरोधात कट करणाऱ्या सातारा दरबारातील ब्राह्मण विरोधकांची तोंडे बंद झाली.

चिमाजीअप्पांच्या मुत्सद्दीपणाची झलक लवकरच यानंतर पाहायला मिळाली. मराठ्यांनी माळवा जिंकल्यानंतर काही महिन्यांनी राजा छत्रसाल आणि बुन्देलखंडचे राजकारण झाले. शिवछत्रपतींच्या आदर्शानुसार काम करून स्वतंत्र राज्य उभे केलेल्या या राजाच्या मदतीला बाजीराव धावून गेले. यशस्वी झाले आणि परत येताना यावनी मस्तानीसोबत लग्न करून घरी घेऊन आले. त्यावेळी शनिवारवाड्याचे काम सुरु होते. पेशव्यांचे कुटुंब धडफळे यांच्या वाड्यात राहत होते. तिथे जागा कमी आहे या सबबीखाली अप्पांनी मस्तानी बाईसाहेबांचा मुक्काम दुसरीकडे करवला आणि केवळ बाजीरावांना वाड्यात आणले.

या संपूर्ण मस्तानी प्रकरणात राऊ-मस्तानीच्या खालोखाल जर कुणाची मानसिक कुचंबणा झाली असेल तर ती अप्पांची. एका बाजूला भावावर जीवापाड प्रेम, त्याचवेळी तितकीच तीव्र मातृभक्ती आणि रूढी-परंपरेवरील विश्वास. पराक्रमी भावाची हिंदुस्तानभर स्वराज्य विस्तार करण्याची स्वप्नं सत्यात यायला हवीत तर त्याला दुखावून चालणार नाही हे जसं कळत होतं तसंच परंपरेची बंधनं मोडवत नव्हती. 
त्यात स्वतःची तोळामासा तब्येत. सतत येणारी आजारपणे. त्यात अजून एक घटना त्यांच्या आयुष्यात घडली. शके १६५२ मध्ये, ४ ऑगस्ट १७३० ला त्यांची पत्नी रखमाबाई यांना मुलगा झाला. हे बाळ म्हणजेच थोर शूरवीर सेनानी सदाशिवराव भाऊ. ज्यांनी दिल्लीचे तख्त फोडले. शिवरायांचे स्वप्न साकारण्यासाठी. 

मात्र या बाळंतपणातून रखमाबाईची तब्येत ढासळली. शेवटी ३१ ऑगस्टला त्या गेल्याच. जेमतेम एक महिन्याच्या त्या लहानग्या सदाशिवची काळजी मग राऊच्या पत्नी काशीबाई यांनीच घेतली. पत्नीच्या मृत्यूनंतर खिन्न असूनही अप्पा कामाला लागले. फडावरच्या कामाला शिस्त लावली. येणाऱ्या महसुलातून योग्य खर्च व्हावेत यासाठी आखणी केली. स्वतः सातारच्या दरबारातील मुतालिकीची कामं करत होते. बाजीरावांचा ज्येष्ठ पुत्र नानासाहेब त्यांच्यासोबत राहून कामकाजाचे धडे घेत राहिले. 

या काळातच बाजीरावांनी गुजरातेत दाभाड्यांची मोहीम पूर्ण केली. ते पुन्हा पुण्यात आल्यावर मातोश्रीकडे गेले. राधाबाई म्हणाल्या, “ राऊ, तुम्ही तुमच्याच संसाराकडे पाहू नका केवळ. अप्पा कडे पहा. सदाशिव आता सव्वा वर्षाचा झाला. आम्ही रोज अप्पाला सांगतो दुसरं लग्न करूया तर तो तयार नाही. तुम्ही तरी सांगून पहा...”

मग राऊ अप्पांशी बोलत बसले. आपण दुसरं लग्न केलं आणि जर मुलाला सापत्न वागणूक मिळाली तर ते वाईट ठरेल या उद्देशाने हळव्या मनाचे अप्पा दुसरं लग्न करायला तयार नव्हते. मात्र राऊनी समजूत काढली. उत्तम स्थळ निवडू असं आश्वासन दिलं. राधाबाईंनी अलिबागच्या थत्ते सावकारांची कन्या अन्नपूर्णा हिला अप्पांची दुसरी म्हणून पसंत केलीच होती. ती अप्पांनाही पसंत पडली आणि विवाह झाला. यानंतरच सारे २२ जानेवारी १७३२ मध्ये रथसप्तमीच्या मुहूर्तावर नव्याने बनलेल्या शनिवारवाड्यात राहायला गेले. तिथेही बाजीरावांनी आपल्या लाडक्या भावाच्या नावे एक बाग वसवली. तिचं नाव होतं चिमणबाग...!

अन्नपूर्णाबाईनीही लहानग्या सदाशिवचा फार मायेने सांभाळ केला. त्यामुळे घराच्या जबाबदारीतून अप्पांना स्वस्थता मिळाली. पुढची २-३ वर्षे बाजीराव कोकणात, उत्तरेत असे विविध मोहिमांवर असताना प्रकृती अस्वास्थ्यामुळे अप्पा मात्र शनिवारवाड्यातून कामकाज करत राहिले. विविध सुभ्यातील सारावसुलीकडे लक्ष देत राहिले. 
मात्र त्यांचे बारीक लक्ष नेहमीच बाजीरावांच्याकडे असायचं. त्यांच्या मोहिमांसाठी रसद पुरवठा सुरळीत राहावा, पैशाची चणचण मोहिमेवर जाणवू नये यासाठी ते उस्तवार करत राहायचे. विविध सावकारांकडून घेतलेल्या कर्जाचा हिशोब सांभाळायचे. त्यातील पै न पैचा योग्य विनियोग होईल याकडे कटाक्ष ठेवत. बाजीरावांना मनस्ताप होऊ नये म्हणून मनाविरुद्ध असूनही मस्तानी महालाची सुरक्षा, तिथली व्यवस्थाही नीट होतेय की नाही याकडे लक्ष देत. 
नोव्हेंबर १७३६ मात्र अप्पा कोकणात उतरले. आधीच्या लढाईत बाजीराव, प्रतिनिधी यांनी सिद्दी सात याकुतखान याला पायबंद घातला होता. १६८९ मध्ये मोगलांच्या ताब्यात गेलेला राजधानीचा गड याच सिद्दीच्या ताब्यात होता. तो शेवटी प्रतिनिधींनी एल्गार करून याच मोहिमेत मिळवला. मात्र सिद्दीचा पुरता बिमोड करता आला नाही. जंजिरा वगळता सर्व कोकणवर ताबा मिळवून बाजीराव १७३४ ला पुण्यात आले आणि उत्तरेतील राजकारणात गुंतले. त्यामुळे सिद्दी सात चा बंदोबस्त करायची जबाबदारी अप्पांच्यावर आली.

सरखेल कान्होजींचे पुत्र आणि नंतरचे सरखेल अशा सेखोजी आंग्रे यांचाही याच दरम्यान मृत्यू झाला. आणि कोकणात सिद्दीचा पुन्हा धुमाकूळ सुरु झाला. सेखोजीनंतर मानाजी आंग्र्यांना शाहुमहाराजांनी सरखेलपद बहाल केले. तेही अप्पाच्या मदतीला आले.
१७३६ च्या या मोहिमेत अप्पांनी उदंड पराक्रम दाखवला आणि थेट सिद्दीसात यालाच ठार केले. जंजिरा, पद्मदुर्ग आणि उंदेरी हे तीन किल्ले वगळता सर्व मुलुख मग शाहुमहाराजांच्या स्वाधीन केला सिद्दीच्या वारसाने. आता तो मराठ्यांचा मांडलिक बनला. आजही जंजिरा हा जलदुर्ग पाहायला जाणाऱ्या हजारो पर्यटकांना हा इतिहास मात्र कुणीच सांगत नाही... हीच आपली शोकांतिका आहे.

याच सिद्दी सातने एकेकाळी पेशवे आणि शाहुमहाराजांच्या गुरुस्थानी असलेल्या ब्रह्मेंद्रस्वामींना त्रास देत चिपळूणजवळचे परशुराम मंदिर उध्वस्त केले होते. त्यामुळे सर्वांनी चिमाजीअप्पांचे कौतुक केले. एवढी मोठी मोहीम यशस्वी झाली तरी जंजिरा दुर्ग स्वराज्यात आला नाही याची खंत मात्र अप्पा नेहमी बोलून दाखवत राहिले. हे त्यांचं मोठेपण..!

१७३७ च्या निजामाविरुद्धच्या भोपाळ मोहिमेत मात्र अप्पा पुन्हा बाजीरावांच्या सोबत गेले. बाजीरावांनी पुढे मुसंडी मारली आणि तापीच्या दक्षिणेकडे पिछाडीवर नाकेबंदी करत अप्पा थांबले. निजामाला बाजीरावांच्या सोबत लढाईत मदत करायला निघालेला निजामपुत्र नासिरजंग याची त्यामुळे काहीच मात्रा चालली नाही. चिमाजीअप्पांनी त्याला वरणगाव- खरगोण प्रांतात रोखून धरले. शेवटी या भोपाळच्या युद्धात बाजीरावांनी निजामाला असा काही धुतला की पुढची काही वर्षं तो अगदी शांत बसून राहिला. या विजयामध्ये पिछाडीवर जय्यत तयार होऊन लढलेल्या चिमाजीअप्पाचा मोठा वाटा होता..!
या मोहिमेनंतर मग जाणून घेऊ त्यांच्या आयुष्यातील ती सर्वाधिक गाजलेली मोहीम..! अर्थातच वसईचे युध्द.

खरतर केवळ वसईचे युध्द आणि पोर्तुगीजांचा पाडाव यावर मोठा लेख होईल. ते अनेकांनी लिहिलंही आहेच. मात्र त्यापूर्वी चिमाजीअप्पांनी काय काय केलं हे सगळं आज या लेखाच्या निमित्ताने मुद्दाम सांगतोय कारण लोकांना वसईच्या युद्धाव्यतिरिक्त चिमाजीअप्पांनी केलेले पराक्रम माहितीच नाहीत. 
ठाणे, भिवंडी या प्रांतात पेशव्यांचे सरदार होते गंगाजी नाईक अणजूरकर. सध्या ठाणे ते अहमदाबाद या हायवेवर जो अंजूरफाटा लागतो तेच ते हे अणजूर.

१७२२ पासून ते या परिसरातील पोर्तुगीजांच्या वाढत्या हालचाली, त्यांचे अत्याचार याविषयी सतत कळवत होतेच. इथे मोठी मोहीम उघडायला हवी याविषयी सांगत होते. ख्रिश्चन मिशनरी या भागातील गरीब कोळी, भंडारी, खारवी आदि समाजातील लोकांना जबरदस्तीने पकडून वसईच्या किल्ल्यात नेत आणि तिथे जबरदस्तीने त्यांचे धर्मांतर करत. याबाबत अनेकदा पोर्तुगीज गव्हर्नरला ताकीद दिली गेलेली. मात्र परिणाम होत नव्हता. 
शेवटी अप्पांनी निर्वाणीचा संदेश पाठवला, “ यापुढे हे प्रकार असेच सुरु राहिले तर मराठा सैन्य थेट किल्ल्यात घुसेल. तुमच्या देवळांच्या घंटांचे ध्वनी आमच्या मंदिरात वाजू लागतील...” तरीही गव्हर्नरने ऐकले नाही.
मग प्रत्यक्षात मोहीम सुरु झाली ती १७३८ मध्ये. चिमाजीअप्पांनी आपले शब्द खरे करून दाखवले..!

वसईच्या जवळचे विविध प्रदेश जिंकून जानेवारी १७३९ मध्ये वसईला वेढा घातला अप्पांच्या फौजांनी. तीन चार महिने झाले तरी किल्ला दाद देत नव्हता. पोर्तुगीज नेटाने प्रतिकार करत होते. मुंबईकडून किंवा गोव्याकडून कोणतीही रसद मिळत नसतानाही लढत होते.
शेवटी अप्पा प्रचंड संतापले. सैन्याच्या समोर उभे राहिले आणि त्वेषाने म्हणाले, “ तीन तीन महिने लढून जर तुम्हाला हा साधा एक कोट जिंकता येत नसेल तर एका तोफेला मला बांधा. तोफेला बत्ती दिल्यावर माझे मस्तक आत जाऊन पडेल असे करा. मगच माझे समाधान होईल...”
आणि मराठे संतापले. रातोरात योजना ठरली. तटबंदीखाली खणून सुरुंग पेरण्यात आले. दुसऱ्या दिवशी सकाळी पोर्तुगीजांच्या ध्यानीमनी नसताना एक प्रचंड बुरुज आकाशात उडाला. शेकडो लोक ठार झाले. तिथून मराठे सैन्य आत घुसलं. त्याचवेळी दुसऱ्या बुरजाजवळ सुरुंग उडाला. त्यात अनेक मराठेही ठार झाले. मात्र मराठ्यांनी शौर्याची पराकाष्ठा केली. ५ मे १७३९ रोजी शेवटी वसई ताब्यात आली. मुंबई सोडल्यास गोव्यापर्यंत संपूर्ण महाराष्ट्राच्या किनाऱ्यावरून पोर्तुगीजांचे उच्चाटन झाले.

नमूद करण्यासारखी गोष्ट म्हणजे प्रचंड अत्याचार केलेल्या त्या पोर्तुगीज गव्हर्नरला आणि त्यांच्या उरलेल्या सैन्याला अप्पांनी जीवदान दिले. त्यांचे सामान-सुमान घेऊन किल्ला सोडून जायला सांगितले. ते सगळे तिथून निघून गेल्यानंतरच मराठे किल्ल्यात शिरले...! 
हा सगळा इतिहास पोर्तुगीजांनी त्यांच्या लिस्बनच्या मुख्य ऑफीसला कळवलेला आहे हे नोंद घेण्यासारखे आहे.

ही नीतीमत्ता शिवरायांनी निर्माण केली आणि मराठ्यांनी नेहमीच जपली याचा मला फार अभिमान वाटतो...!

अप्पा वसईत लढत असताना बाजीरावांनी इचलकरंजीकर घोरपडे ( त्यांचे मेव्हणे) यांना थेट गोव्यावर स्वारीला धाडले. जेणेकरून पोर्तुगीजांचे पूर्ण उच्चाटन व्हावे. मात्र ते तिथे हल्ला करणार तोच वसईत तह झाल्याचे कळले आणि गोवा ताब्यात यायचा राहून गेला. 
शिवरायांनी, शंभूराजांनी गोवा ताब्यात घ्यायचे प्रयत्न केले होते. त्यानंतरच्या काळातला हाही प्रयत्न फोल गेला. आणि शेवटी १९६१ पर्यंत गोवा पोर्तुगीजांच्या ताब्यात राहिला. त्रास देत राहिला. शेवटी मोठी कारवाई झाल्यानंतरच भारतातून पोर्तुगीजांचे कायमचे उच्चाटन झाले. जर अप्पांनी जशी वसई घेतली तसंच गोवा घेतला गेला असता तर ?? असो.

४ सप्टेंबर ला अप्पा मोठा विजय घेऊन पुण्यात पोचले. लूट तर होतीच मात्र आपले शब्द खरे करत त्यांनी वसईतील चर्चमधल्या घंटा काढून आणल्या होत्या. वसईच्या मोहिमेतून आणलेल्या या अजस्त्र घंटा नाशिक, पुणे, सातारा परिसरातील अनेक मंदिरातून आजही पाहायला मिळतात. त्यांच्या त्या विजयाची तीच आज जिवंत आठवण. रोज निनाद्णारी.
यानंतर मात्र पेशवाईला धक्का बसला...! २८ एप्रिल १७४० रोजी थोर पराक्रमी बाजीराव पेशव्यांचं निधन झालं. आधीच ढासळलेली तब्येत घेऊन निर्धाराने काम करत असलेल्या अप्पांना हा मोठा धक्का होता. मस्तानीबाई आणि एकूणच जे काही घडलं त्यात त्यानांही मनाविरुद्ध पडावे लागले. त्यांचीही कुचंबणा झाली. आणि याच प्रसंगांमुळे राऊ शेवटी खचले हे वास्तव स्वीकारताना त्यानाही किती मानसिक यातना झाल्या असतील त्याची आपण केवळ कल्पनाच करू शकतो. तरीही ते काम करत राहिले.
२५ जून रोजी नानासाहेब यांना पेशवाईची वस्त्रे शाहुमहाराजांच्या हस्ते बहाल करण्यात आली. त्याप्रसंगी अप्पांचाही मोठा सन्मान केला गेला. पावसाळ्यात त्यांनी पुन्हा प्रबळ होऊ लागलेल्या शत्रूंना तंबी देणारी पत्रे पाठवली. ते लिहितात, “ राव गेले. परंतु कुल फौजा व रावांचा आशीर्वाद आमच्या व चिरंजीव नानांच्या पाठीशी आहे....”.

ऑक्टोबर मध्ये नवी मोहीम सुरु करायची होती पण अप्पा आजारी पडले. आणि १७ डिसेंबर १७४० रोजी त्यांचे निधन झाले. एक करारी, शूर, स्वामीनिष्ठ आणि प्रेमळ व्यक्तिमत्व कायमचे काळाच्या पडद्याआड गेले.

आज सुमारे ३०० वर्षानंतर हे सारं अभ्यासताना त्यांचा मोठेपणा प्रकर्षाने जाणवतो. आणि त्याचबरोबर जाणवतं आपलं खुजेपण.
पुण्यातील चिमाजीअप्पांची समाधी कुठे आहे असं विचारलं तर ७० % पुणेकरांना देखील ते सांगता येत नाही तिथं बाकीच्यांची काय कथा? तसंच ज्या वसईच्या लढाईमुळे चिमाजी अप्पा हे नाव जगभर दुमदुमले त्या वसईच्या किल्ल्यात आज अनैतिक प्रकारांना ऊत आलेला आहे. वसई आणि ठाणे जिल्ह्यातील अनेक लहानमोठे दुर्ग हल्ली प्रेमवीरांच्या लीलांनी रंगलेले असतात. अनेक किल्ले तर अतिक्रमणात गेलेले. अनेक किल्ल्यांच्या परिसरात कचऱ्याचे ढीग साठलेले. कित्येक ठिकाणी २०-२० फूट उंचीची झुडुपे वाढलेली. कित्येक ठिकाणी जाण्याचा मार्ग कोणता हेच कळेनासे झालेलं. गडावरील पाण्याची टाकी, मंदिरे, बुरुज आदि अवशेष अस्तंगत होऊ लागलेले. तर कित्येकांनी तिथले दगड उचलून आपापली बांधकामं केलेली. सर्व काही जणू विस्मृतीत जात होते....

त्या सगळ्याला पुन्हा प्रकाशात आणले ते आमचे मित्र आणि वसईचे तरुण तडफदार अभ्यासक श्रीदत्त राऊत यांनी. “किल्ले वसई मोहीम” या संस्थेच्या माध्यमातून गेली अनेक वर्षे ते आणि त्यांची टीम दुर्ग संवर्धन करतात. ते त्यांच्या परीने या परिसरातील इतिहासाला उजाळा देण्याचा आटोकाट प्रयत्न करत आहेत. दरवर्षी १७ डिसेंबरला ते वसई परिसरात चिमाजीअप्पांची स्मृती जागवण्यासाठी विविध उपक्रम करत असतात. 
त्यांचा दुर्ग अभ्यास हा थक्क करणारा तर आहेच मात्र त्याचसोबत ते परिसरातील केळवे- माहीम, अर्नाळा, तारापूर, दातिवरे, तांदूळवाडी अशेरीगड आदि विविध धारातीर्थांचा इतिहास अनेकांपुढे आणत आहेत. शेकडो पर्यटकांना उत्तम प्रकारे भटकंती कशी करावी, दुर्ग संवर्धन कसे करावे याची माहिती देत आहेत. वसईचा किल्ला हा जणू त्यांचा श्वास बनला आहे. मात्र त्यांच्या कामात वारंवार अनेक अडचणी निर्माण केल्या जातात. त्यांना एकटे पाडायचे प्रयत्न केले जातात. गडांवर अश्लील चाळे करणाऱ्या प्रेमवीरांना त्यांच्याकडून सतत प्रबोधनात्मक मार्गाने अटकाव होत असतो, मात्र हेही अनेकांना पाहवत नाही.

हे सगळं पाहिलं की एकूणच व्यवस्थेविषयी चीड दाटून येते मनात. त्यामुळे हा लेख वाचणाऱ्या सर्व वाचकांना असे नम्र आवाहन करावेसे वाटते की किमान एकदा तरी वसईचा किल्ला, अर्नाळ्याचा भक्कम जलदुर्ग जरूर पहा. 

आमचे मित्र श्रीदत्त राऊत दर रविवारी वसईच्या दुर्गात कार्यरत असतात. ते तुम्हाला सर्व माहिती मोठ्या आपुलकीने देतील. मात्र नुसती माहिती न घेता त्यांच्या कामात तुम्ही खारीचा वाटा जर उचललात तर आणि तरच चिमाजीअप्पांचं नाव गौरवाने घेण्याचा आपल्याला अधिकार असेल असे वाटते. श्रीदत्त राऊत यांचा मोबाईल क्रमांक आहे ९७६४३१६६७८.
वाचकहो, सध्याची कोरोना संकटाची परिस्थिती निवळली की ना चुकता अवश्य वसईला जा. श्रीदत्त राऊत यांच्यासोबत इथला किल्ला पहा,  चिमाजीअप्पांनी केलेल्या कार्याचे स्मरण करा, आपला दैदिप्यमान इतिहास समजून घ्या !

सुधांशु नाईक, कोल्हापूर. 
(९८३३२९९७९१)

संदर्भ ग्रंथ :
- पेशवे दफ्तर – रियासतकार सरदेसाई.
- पुण्याचे पेशवे – अ रा. कुलकर्णी
- पेशवे घराण्याचा इतिहास – प्रमोद ओक
- अजिंक्य योद्धा बाजीराव- जयराज साळगावकर 
- पेशवे – श्रीराम साठे
- पेशवाई – कौस्तुभ कस्तुरे

Saturday, 25 July 2020

लेखांक ७ : शिवाजी महाराजांचे अखेरचे पत्र

' जगावेगळं' या पेजवरील " इतिहासाच्या पोतडीतून" या माझ्या लेखमालेतील हा लेखांक  ७ वा.
- सुधांशु नाईक.

शिवाजी महाराजांचे अखेरचे पत्र...

शिवाजी महाराजांनी स्वराज्याच्या सुरुवातीच्या काळापासून लिहिलेली अनेक पत्रे. पहिले पत्र साधारण १६४५ मधले. तर त्याच्या निधनापूर्वी काही दिवस लिहिलेलं एक पत्र शेवटचं ठरलं. कुणाला लिहिलेलं हे पत्र आणि त्यात काय लिहिलं होतं याविषयी जाणून घ्यायला तुम्हाला नक्कीच आवडेल...
१६८०. छत्रपती शिवाजीराजांच्या आयुष्यातील शेवटचं वर्ष. मात्र या पूर्वीची जवळपास चार वर्षं ही अत्यंत धामधुमीची होती. जुलै १६७८ मध्ये महाराज दक्षिण दिग्विजयानंतर रायगडावर परत आले. जवळपास दोन-अडीच वर्षे ते पार तंजावरपर्यंत दौडत होते. स्वराज्याची ही एक फार मोठी मोहीम होती. ते रायगडावर परतले पण त्यांना विश्रांती मात्र मिळालीच नाही.... या दोन वर्षात काय घडले ते पाहूया आधी...कारण ही सगळी धावपळ प्रत्यक्ष शिवाजीमहाराजांनीच या पत्रात लिहिली आहे... काय घडलं या दोन वर्षात...?

महाराज रायगडावर आले आणि काही महिन्यात शंभूराजे नाराज होऊन डिसेंबर १६७८ मध्ये मोगलांचा सरदार दिलेरखान याला जाऊन मिळाले. आणि त्यांनी स्वराज्यावर हल्ला केला. भूपाळगड घेतला. नंतर ते विजापूरची आदिलशाही संपवायला तिकडे निघाले.

एकेकाळी हीच आदिलशाही शिवरायांचा प्रमुख शत्रू होती. आदिलशाही प्रांत जिंकायला सुरुवात करून त्यांनी स्वराज्याची निर्मिती सुरु केली होती. मात्र आता वेगळे राजकारण घडत होते. एकेकाळी जो सिद्दी मसूद महाराजांना पकडायला पन्हाळगड ते विशाळगड धावला होता, ज्याला बाजीप्रभू देशपांडे आणि बांदलांच्या तुकडीने प्राण पणाला लावून अडवले होते, तोच सिद्दी मसूद आता आदिलशाहीचा वजीर होता... आणि त्याने महाराजांना साकडे घातले की आदिलशाहीवर मोगल चालून येत आहेत... आदिलशाही वाचवा..!

आणि जगावेगळ राजकारण करत महाराज आदिलशाहीच्या मदतीला धावले. प्रत्यक्ष शंभूराजे दिलेरखानासोबत होते. मात्र मराठ्यांनी मोगलांना चांगला प्रतिकार केला. मराठ्यांच्या प्रतिकारामुळे मोगलांनी माघार घेतली. यामुळे आदिलशहाने महाराजांचे आभार मानले. त्यांना भरपूर नजराणा पाठवला. सिद्दी मसूद-आदिलशहा यांच्याशी महाराजांनी तह केला आणि जो दक्षिणेतील मुलुख नुकताच महाराजांनी जिंकला होता त्याला आदिलशहाने मान्यता दिली.

त्यानंतर मग दिलेरखानाच्या आक्रमणाची धार कमी करायला महाराज मोगलांच्या वऱ्हाड प्रांतावर चालून गेले. जालना ही मोगलांची मोठी बाजारपेठ. औरंगाबादच्या अगदी जवळची. प्रत्यक्ष मोगल शहाजादा तिथे मुक्कामाला होता. तरीही धाडसाने महाराजांनी थेट जालन्यावर स्वारी केली. जालना लुटलं. मोगली सरदार रणमस्तखान लढायला आला. त्याचा पराभव करून त्यालाच कैद केले. मात्र अधिक मोठी फौज पाठीवर आल्यावर महाराजांनी तिकडून परतीचा रस्ता धरला. बहिर्जी नाईक यांच्या मदतीने मध्येच मोगली फौजांना चकवले आणि आडवाटेवर असलेल्या पट्टागड या ठिकाणी जरा विश्रांती घेतली. या सगळ्या धामधुमीचे त्यांना कष्ट पडत होते आणि अजूनही संभाजीराजे मोगलांच्याकडे आहेत याची चिंता मनाला पोखरत होती. 

महाराज तिकडून रायगडला परत आले. महाराजांच्या सगळ्या हालचाली बादशहा औरंगजेबाला समजत होत्या. चिडलेल्या बादशाहने मग “संभाजीराजांना कैद करून दिल्लीला पाठवा” असा हुकुम दिलेरखानाला गुप्तपणे कळवला. मात्र ही गोष्ट संभाजीराजांना समजली. या  दरम्यान त्यांचे आणि दिलेरखानाचे खटके उडत होते. शेवटी आपली चूक लक्षात येऊन शंभूराजांनी येसूबाईच्या सह मोगली छावणीतून पळ काढला. त्यांच्या मागावर मराठ्यांची तुकडी होतीच. पळालेले शंभूराजे विजापूरच्या आश्रयाला गेले. आणि मग सिद्दी मसूदने त्यांना पुन्हा मराठ्यांच्या तुकडीकडे सोपवले. मोठ्या वेगाने पाठलाग करणाऱ्या मोगलांना चकवत शंभूराजे पन्हाळगडावर पोचले ते जानेवारी १६८० ला.! महाराजांची एक मोठी चिंता मिटली. महाराज रायगडावरून निघाले आणि पन्हाळगडावर पोचले. 
महाराज पन्हाळगडी पोचले. त्यांची आणि शंभूराजांची भेट झाली. सगळ्या गोष्टीवर चर्चा काय झाली हे तसं शब्दशः इतिहासाला ठाऊक नाही. मात्र “स्वराज्याची विभागणी करावी, जुने स्वराज्य राजारामासाठी ठेऊन कर्नाटकात निर्माण होत असलेलं नवे राज्य तुला देतो, तुझ्या कर्तबगारीने तू स्वराज्य अजून वाढव. आपण देवभक्ती करत बसतो..” अशा अर्थाचं काही महाराज बोलले. मात्र स्वराज्याच्या विभागणीला शंभूराजांनी नकार दिला. आपली चूक कबूल केली. तेंव्हा महाराजांनी “रायगडावर जाऊन राजारामाची मुंज आणि लग्न करतो. मग काही काळाने पुन्हा येतो...तेंव्हा बोलू” असं सांगून पन्हाळगड सोडला. जनार्दनपंत, उमजीपंत आदि कारभारी शंभूराजांच्या सोबत ठेवले. रायगडला परत जाताना महाराज वाटेत सज्जनगडावर गेले. त्यांनी समर्थ रामदासस्वामी यांचे दर्शन घेतले आणि मग रायगडावर गेले. 

रायगड-पन्हाळगड-विजापूर-जालना-पट्टागड-रायगड-पुन्हा पन्हाळगड-मग सज्जनगड मार्गे रायगड... ही सगळी घोडदौड, त्यातील युद्धं, राजकारण हे सारं थक्क करणारं आहे.

शंभूराजे जरी मोगलांकडून स्वराज्यात परत आले असले तरी राजांनी त्यांना सोबत रायगडावर नेले नाही. मात्र त्यांचा शंभूराजांविषयीचा राग निवळला होता हे ज्या पत्रातून स्पष्ट होतं तेच आहे महाराजांचे हे शेवटचं पत्र...! हे पत्र त्यांनी फेब्रुवारी –मार्च १६८० मध्ये लिहिलं आहे आपले सावत्र बंधू आणि तंजावरचे एकोजीराजे भोसले याना... या लेखात वर उल्लेखलेली सर्व धामधूम त्यांनी स्पष्ट शब्दांत लिहिली आहे, मात्र ती लिहिताना आपण किती मोठं काम करतो आहोत हा अविर्भाव जराही दिसत नाही.. ही सहज भाषा महाराजांचं मोठेपण अधिक अधोरेखित करणारी आहे.;
या शेवटच्या पत्रात शिवाजीमहाराज जे काय लिहितात, त्यातील काही मजकूर वाचा त्यांच्याच शब्दांत...;

श्रीयासह चिरंजीव अखंडित लक्ष्मी अलंकृत राजमान्य राजेश्री महाराज व्यंकोजी राजे यासी प्रती सिवाजी राजे आशीर्वाद. येथील कुशल जाणोन स्वकुशल लेखन करणे. उपरी तुम्ही पत्र पाठवले ते पावले. तुमचे कुशल कलोन संतोष वाटला. असेच क्षण क्षण आपले कुशल लेखन करून पाठवीत जाणे. 

विशेष ए प्रांतीचे वर्तमान... दिलेरखान विजापूरची पातशाही कमकुवत देखोन जोरावरी धरून विजापूर घ्यावे या मतलबे विजापुरावरी चाल केली. भीमा नदी उतरोन शहरानाजिक येऊन भिडला. हे वर्तमान खान आलिशान मसउदखान यांनी आम्हास लिहिले की, गनीम जोरावरी बहुत धरली आहे. एऊन मदत केली पाहिजे. त्यावरून आम्ही तेच क्षणी स्वार होऊन मजली दर मजली पनाळीयास आलो. सारी कुळ जमेती जमा करून खासा लष्करानिशी विजापुरी सन्निध गेलो. विचारे पाहता गनीम कट्टा.. त्याहिमधे पठाण जाती...हट्टी, याशी हुन्नरेच करून खजील होऊन नामोहरम होय तो हुनर करावा ऐशी तजवीज केली की. त्याचे मुलखात फौजाचा पैसावा करून ओढा लावावा. त्यावरून दिलेरखानास ती गावचे अंतरे सोडून भीमा नदी उतरोन तहद जालनापूर पावेतो मुलुख तख्तताराज करीत चाललो. जालानापुरास जाऊन चार दिवस मुकाम करोन पेठ मारिली. बहुत मालमता हाती लागली. जालानापुरास म्हणजे औरंगाबादेहून चार गावे दूर, ते जागा शहाजादा असता त्याचा हिसाब न करता पेठ लुटली. सोने,रूपे,हत्ती घोडे याखेरीज बहुत मत्ता सापडली. ते घेऊन पठागड तरकीस स्वार होऊन कूच करून येता, मधे रणमस्तखान, आसफखान व जबितखान असे आणिक पाचसात उमराऊ आठ-दहा हजार स्वारानिशी आले. त्यास शह्बाजीच्या हून्नरे जैशी तंबी करून ये, तैशी तंबी करून घोडे व हत्ती पाडाव करून पटीयास आलो. मागती लष्कर मुलुकात धुंदी करावयास पाठवले. राजश्री मोरोपंत प्रधान यास बागलाण आणि खानदेश प्रांती सत्तावीस किले मोगलांचे आहेत ते व मुलुख काबीज करायला पाठवले. आम्ही पटीयास मुकाम केला. 
मोरोपंत त्याणी अहिवंत किल्ला घेतला. अहिवंत म्हणजे जैसा काही पनाळा, त्याचेबरोबरी समतुल्य आहे. दुसरा तो नाहवा गड. बागलाणच्या दरम्यान मुलुखात आहे. तो कठीण.. तोही घेतला. हे दोनी किले  पुरातन जागे कबज केले. त्या किल्ल्यावरही बहुत मालमत्ता सापडली व त्याचबरोबर जमेत होती ते मुलकात पाठवून धामधूम केली. कितेक मुलुक कबज केला. 
दिलेरखानासही ऐसे कळोन आले की, येथे राहिल्याने आपली शाही कुल बुडवतील हे जाणून विजापूर सोडून दिवसास कोस दोन कोस मजली करून चालला. खान अलिशानेही बहुतच शर्त केली. जैसा कोट राखावायासी शर्थ करून ये, तैसी करून कोट राखीला. आम्ही या प्रकारे विजापुरीचे सहाय्य द्रव्याने व सेनेने करून ज्या उपाये गनीम उखळून ये, त्या उपाये उखळून विजापुरीचे अरिष्ट दूर करून विजापूर रक्षिले. ते प्रसंगी खान आलीशानाचा सुलुख जाला. या करारबावेमध्ये  होसकट, व बंगळूर व अरणी व चंदावूर (तंजावर) आदि तुमिचे निसबती आम्ही आपणासी लाऊन घेतली. 

या उपरी दिलेरखान कारबळ ( कोप्पळ ?) प्रांताकडे गेला. आमचीही सेना पाठीवरी गेली आणि आम्ही विजापुरास जातो. कारबळ प्रांताकडे राजश्री जनार्दनपंत ठेविले. त्यांनी पुंड पाळेगारनी फिसाहती केलेली. त्यास मारून काढिले व हुसेनखानाचा भाऊ कासीमखान दोन तीन हजार स्वारानिसी आला होता. त्यास व त्याचे कबिला  व हुसेनखानाचे दोघे लेक असे दस्त केले. याउप्पर दिलेलखान, सर्जाखान व हुसेनखान येतो हे कळोन गनिमावर गेले. जागाजागा गनिमास गोशमाला देऊन तिकडूनही मारून काढिला. सांप्रत खान भीमानदी उतरून पेडगावास गेला. गनिमास ऐसे केले जे मागती विजापूरची वाट न धरावी ऐसा खट्टा केला.

चिरंजीव राजश्री संभाजीराजे मोगलाईत गेले होते त्यास आणावयाचा उपाय बहुत प्रकारे केला. त्यासही कळो आले की ये पातशाहीत, अगर विजापूरचे अगर भागानगरचे पातशाहीत आपले मनोगतनुरूप चालणार नाही. ऐसे जाणोन त्यांनी आमचे लिहिण्यावरून स्वार होऊन आले. त्याची आमची भेट जाली. घरोब्याचे रीतीने जैसे समाधान करून ये, तैसे केले. हे सविस्तर वर्तमान तुम्हास कळावे म्हणून लिहिले.... कळले असावे...

इतिहासात रस घेणाऱ्या वाचकहो, शिवरायांच्या पराक्रमी कारकीर्दीमुळे एकेकाळी ज्या आदिलशाही विरुद्ध त्यांनी स्वातंत्र्याचा लढा पुकारला, ती आदिलशाही स्वतःला वाचवायला शिवाजी महाराजांना बोलावत होती. आणि तीच आदिलशाही वाचवायला महाराज धावून जातात..! केवढं वेगळे हे राजकारण..!

दक्षिणेत आमचं आम्ही पाहून घेऊ पण दिल्लीच्या बादशहाला दक्षिण प्रांतात हातपाय पसरून द्यायचे नाहीत यासाठी शिवाजी महाराज किती धावपळ स्वतः निभावून नेतायत, प्रसंगी शत्रूला आपला मित्र बनवून टाकतात. संपूर्ण मोगलाई संपवून टाकायला विविध मित्र जोडतात. हे सगळं राजकारण अभ्यासण्याची गरज आहे. या दीर्घ पत्रातून ते ज्या व्यंकोजीराजांना सगळा वृत्तांत कळवतात तेही एकेकाळी शत्रुत्वच निभावत होते. प्रसंगी कुडाळ प्रांतात स्वराज्यावर चालून आले होते. महाराजांच्या दक्षिण दिग्विजय स्वारीत फारसे सहकार्य करत नव्हते. तरी त्यांना सामोपचाराने आणि प्रसंगी कडक शब्दांत फटकारून महाराजांनी त्यांना आपलेसे केलं.

राजांच्या या शेवटच्या पत्रात ते ज्या आत्मविश्वासाने स्वतःच्या कार्याबद्दल साधेपणाने लिहितात ते पाहून असं वाटतं की अजून १५-२० वर्षांचे आयुष्य शिवाजी महाराजांना मिळाले असते तर इतिहास कसा घडला असता असं वाटत राहतं. मात्र इतिहासाला जर---तर मंजूर नसतात हेच खरं..!

सुधांशु नाईक, कोल्हापूर.
९८३३२९९७९१
nsudha19@gmail.com

संदर्भ :- 
शिवकालीन पत्रसारसंग्रह खंड २

Monday, 13 July 2020

मिठावरील कर आणि शिवशाही

जगावेगळं या फेसबुक पेजसाठी मी लिहित असलेल्या " इतिहासाच्या पोतडीतून" या लेखमालेतील हा लेखांक  ६ वा.
- सुधांशु नाईक

मिठावरील कर आणि शिवशाही...!

मीठ म्हटलं की आपल्याला गांधीजींचा दांडी येथील सत्याग्रह आठवतो. मिठासारख्या अगदी लहानशा गोष्टीला सगळ्यांच्या आयुष्यात फार महत्व. तरीही मिठाचे उत्पादन, त्याची विक्री याकडे आपलं फारसं लक्ष नसतंच. मात्र प्रत्यक्ष शिवाजीमहाराजांनी आणि त्यांच्या सहकाऱ्यांनी मिठाचे स्वराज्यातील कोकण प्रांतात अधिक उत्पादन व्हावे यासाठी बारकाईने लक्ष दिले. मिठावरील आयात कर ( Import tax) कसा हवा याबाबत स्पष्ट आदेश दिले होते. जगभर  अशा प्रकारच्या करवसुलीची सुरुवात होण्यापूर्वी... सुमारे ३५० वर्षांपूर्वी. किती वेगळी गोष्ट ही ..! त्याविषयीचा हा लेख.
कोकणाला शिवाजी महाराजांनी नेहमीच खास महत्व दिले. कोकणाला ते “नवनिधी” असं म्हणायचे. म्हणजे नवीन निर्मिती करणारी भूमी. स्वराज्याच्या सुरुवातीच्या दिवसात महाराजांनी कल्याण-भिवंडीवर हल्ला चढवला. त्यानतंर आपला सागरी किनारा सुरक्षित करायला थेट नौका-बांधणीचे काम हाती घेतले तेही वयाच्या अवघ्या २५-२६ व्या वर्षी..! केवढी ही दूरदृष्टी. कारण त्याकाळात देशातील महत्वाचा व्यापार हा विजयदुर्ग, खारेपाटण,  राजापूर जवळील जैतापूर ( तेच ते भावी अणुप्रकल्पामुळे चर्चेत आलेलं), दाभोळ, चौल, कल्याण, वसई, गोवा आणि सुरत अशा विविध बंदरांमधून सगळा कोकण प्रांत परदेशांशी जोडला गेलेला. त्यामुळे कोकणावर ताबा हवा तर उत्तम नौदल / आरमार असायलाच हवं असं हे धोरण होतं. 
त्यामुळे राजांनी कल्याण-भिवंडी, पेण- पनवेल ताब्यात घेतलं. आणि मग पुढच्या टप्प्यात दाभोळ बंदर आणि आसपासचा मुलुख. मधला चौल चा प्रांत पोर्तुगीजांकडे होता तर मुरुड-जंजिरा सिद्दीकडे. शिवाजीराजांच्या काळापूर्वीच या परिसरात इंग्रज, फ्रेंच, डच यांची व्यापारी केंद्रे होती. त्याला तत्कालीन कागदपत्रात “वखारी” असा उल्लेख आहे. राजापूरला इंग्रजांची वखार, वेंगुर्ल्यात डच मंडळींची वखार होती.

हळूहळू या सर्व भागांवर मराठा सत्तेचा वचक दिसू लागला. सुवर्णदुर्ग, विजयदुर्ग सारख्या प्राचीन जलदुर्गाना बळकट केलं गेलं. तर सिंधुदुर्ग, रत्नदुर्ग, जयगड, खांदेरी, सिद्दीच्या जंजिरा समोरचा पद्मदुर्ग, बाणकोटचा हिंमतगड आदि नवे दुर्ग तयार झाले. आरमारात अनेक नवी गलबते, गुराबा, सपाट तळाच्या लहान होड्या हे सारं निर्माण झालं. जिथं एकेकाळी पोर्तुगीज परवाने “कार्ताझ” घेऊन मालवाहतूक करावी लागे, तिथं आता मराठा आरमाराचा दरारा निर्माण झाला. मराठा परवाने असल्याविना व्यापार करता येईना. आजवर सिद्दी, आदिलशहा, पोर्तुगीज, इंग्रज या साऱ्यांनी स्थानिक लोकांना फार त्रास दिलेला. नारळ, पोफळी, आंबा, फणस, काजू, कोकम, भात, नाचणी, मिरी-लवंग-जायफळ असे मसाल्याचे पदार्थ आदि सर्व उत्पादनांसाठी कोकणी माणूस फार मेहनत करे. मात्र पुरेसे संरक्षण नसल्याने त्याचं फार नुकसान होई. शिवाजीराजांचा अंमल सुरु झाल्यावर अनेक प्रकारे लोकांना मदत मिळाली. प्रसंगी शेतीसाठी, बी-बियाणासाठी कर्ज, वस्तुरूपाने शेतसारा भरायची सवलत यामुळे लोकांना आश्वासक असा आधार मिळाला. इथलं उत्पादन वाढू लागलं. लोक स्वावलंबी होऊ लागले. त्यामुळे मालाच्या विक्रीतून स्वराज्यालाही धन मिळू लागलं. देशावरील बाजारपेठा या विविध घाट-वाटांनी कोकणाशी जोडल्या गेलेल्या. कोकणात उतरणारे ते सर्व घाट, बंदरे,  महत्वाची नाकी हे सारं आता मराठ्यांच्या ताब्यात आले. त्यामुळे लुटालूट कमी झाली. व्यापार वाढला.

तरीही एक महत्वाचा घटक अजूनही चाचपडत होता. तो घटक होता मीठ उत्पादकांचा. मीठ हे रत्नागिरी-रायगड परिसरातील विविध सागर किनाऱ्यांवरील विविध मिठागारांत तयार व्हायचं. ते देशातील बाजारपेठा तसेच थेट युरोप- आफ्रिका-अरबस्तानात जाई. मात्र तुलनेनं उत्पादन कमी होतं. सुरुवातीच्या काळात जेंव्हा सिद्धीचे लोक मिठाच्या या जहाजांना त्रास देत, लुटालूट करत तेंव्हा एकदा मोरोपंत पेशव्यांनी शिवरायांना सुचवले होते की, आपण इंग्रजांची जहाजे भाड्याने घेऊ. त्यांचं निशाण दिसलं की सिद्दी त्रास देणार नाही. मात्र मतलबी इंग्रजांनी मराठा व्यापाराला मदत करायचे नाकारले. तेंव्हा मग हा व्यापार जिद्दीने मराठी आरमाराने आपल्या ताब्यात घेतला. मराठा आरमार, मराठ्यांची व्यापारी जहाजे मस्कत, बसरा, एडन आदि परदेशी बंदरापर्यंत जाऊ लागली. खास मिठाच्या व्यापाऱ्यासाठी वेगळी जहाजं तयार केली गेली.

तरीही एक महत्वाची गोष्ट अजूनही त्रास देत होती मिठाच्या व्यापाराला. स्वराज्यात तयार होणाऱ्या मिठापेक्षा बारदेशात पोर्तुगीज अंमल असलेल्या प्रदेशातील मीठ हे जास्त स्वस्त होते. तिथला उद्योग ही मोठा होता. त्यामुळे सातारा, कोल्हापूर, निपाणी, हुबळी, बेळगाव, मिरज, सांगली आदि देशावरील बाजारपेठेतील व्यापारी हे स्वराज्यातून तिकडे जात आणि तिथलं मीठ घेत. या गोष्टीमुळे स्वराज्यातील तयार मिठाला जमेल त्या किंमतीला, प्रसंगी नुकसान सोसून विकावे लागे. म्हणून बरेच जण मीठ उत्पादनात पुरेसे लक्ष ही देत नव्हते. याकडे मग शिवाजीमहाराजांनी लक्ष दिले. आणि एक नवी सूचना दिली.

आपल्या देशातील उत्पादनाला संरक्षण देण्यासाठी, व्यापार वाढवण्यासाठी तशाच प्रकारच्या परदेशी उत्पन्नावर जास्त जकात किंवा आयात कर लावावा असं १९ व्या शतकात (१८२५ च्या सुमारास) जर्मन-अमेरिकन  अर्थतज्ञ फ्रेडरिश लिस्ट याने सुचवले होते. 

मात्र त्यापूर्वी १६७१ मध्ये, म्हणजेच जवळपास दीडशे वर्ष आधी शिवाजीराजांच्या स्वराज्यात हे धोरण सुचवले गेले, अंमलात आणले गेले होते ही एक अभिमानास्पद गोष्ट आहे.
 १६७१ मध्ये कुडाळचा सुभेदार नरहरी आनंदराव याला लिहिलेल्या पत्रात शिवाजीमहाराज म्हणतात, “ तुम्ही घाटी जबर जकात बैसविणे. बारदेशात मीठ विकते त्याचा हिशेब प्रभावलीकडे संगमेश्वरकडे मीठ विकते त्याने कित्येक जबर पडते. ते मनास आणून त्या अजमासे जकाती जबर बैसविणे. की संगमेश्वरी मीठ विकले जाईल, घाट पावेतो जे बेरीज पडेल त्या हिशेबे बारदेशीच्या मिठास जकाती घेणे. संगमेश्वराहून बारदेशीचे मीठ महाग पडेल ऐसा जकातीचा तह देणे.

जरी जबर जकातीचा तह नेदा (म्हणजे दिला नाही तर) मुलाहिजा कराल म्हणजे मग कुल उदमी खलक बारदेशी वोहोडेल. कुल बंदरे पडतील. ये गोष्टीचा जरा उजूर न करणे. ये गोष्टीत साहेबाचा बहुत फायदा आहे. मिठाचा मामला कर्द लाख रुपये यावयाचा मामला आहे.  लिहीले प्रमाणे अंमल करणे...”

मंडळी, किती स्पष्ट शब्दांत हा आदेश आहे पहा. या महाराजांनी बारदेशच्या मार्गावरील जकात नाके जे आहेत तिथला कर वाढवायला सांगितला आहे. यामुळे दोन गोष्टी शक्य झाल्या. एक म्हणजे कर वाढल्यामुळे बारदेशमधून देशातील बाजारपेठेत येणारे मीठ महाग झाले. त्यामुळे व्यापारी आपसूकच स्वराज्यातील मिठागारांकडे वळतील. यामुळे रत्नागिरी व रायगड जिल्ह्यातील मिठाची चांगली विक्री सुरु होईल. चांगली विक्री होऊ लागली की इथल्या उत्पादकांना प्रोत्साहन मिळेल. असं न झालं तर इथले सर्व व्यापारी बारदेशात जातील आणि इथली सर्व मिठागरे बंद पडतील. हे होऊ नये म्हणून त्यांनी एक साधा उपाय केला... फक्त परकीय प्रदेशातून येणाऱ्या मिठावरील कर वाढवला. मीठ ही जीवनावश्यक गोष्ट. केवळ स्वराज्यातील बाजारपेठाच नव्हे तर मोगली, आदिलशाही आणि परदेशी बाजारातही त्यामुळे आपल्या स्वराज्यातील मिठाची मागणी वाढली. उत्पादनाची विक्री होऊन करही मिळू लागला. तसेच तरीही जे व्यापारी बारदेशातूनच मीठ आणत असतील त्यावर जास्त कर लावल्याने जास्त धन त्या करातून मिळू लागले. 

आपल्याला शिवाजी महाराज म्हटलं की फक्त चौथीच्या पुस्तकातील हाती तलवार घेऊन, सोबत सहकारी घेऊन घोड्यावर बसून लढाईला निघालेले महाराज आठवतात.  प्रसंगी स्वतः जीव धोक्यात घालून महाराजांनी लढायात नेतृत्व केलंच, मात्र त्याचबरोबर रयतेच्या सुखासाठी शेती, फलोत्पादन, बंदरातील व्यवसाय, पशुधनाला सहाय्य अशा ज्या अनेक बारीक गोष्टीत लक्ष घातले, त्यातीलच ही एक महत्वाची गोष्ट होती..! अशा गोष्टीमुळेच स्वराज्यातील सर्वसामान्य माणसाला शिवाजीमहाराज हे आपला जवळचा माणूस वाटू लागले. 

मिठाचा मामला हा कर्द लाख रुपयांचा मामला आहे हे महाराजांचं वाक्य लक्षात ठेवण्यासारखं आहे. नुसता इतिहास म्हणून नव्हे तर सदैव आपल्या देशातील उत्पादनाला मदत करताना हा सगळाच मामला लक्षात घ्यायला हवा. परदेशी वस्तूंच्या आयातीबाबत धोरण ठरवतानाही आपल्या शासनाने याचं अनुकरण करायला हवं असं मला प्रकर्षानं वाटतं.

सुधांशु नाईक
९८३३२९९७९१ 
nsudha19@gmail.com

संदर्भ :- 
शिवकालीन पत्रसारसंग्रह
अशी होती शिवशाही – अ. रा. कुलकर्णी
फोटोसौजन्य: गुगल

मोगली शहाजाद्याची कोकण स्वारी आणि रामघाट

जगावेगळं या फेसबुक पेजसाठी मी लिहीत असलेल्या  "इतिहासाच्या पोतडीतून" या लेखमालेतील हा  लेखांक  ५ वा. 
- सुधांशु नाईक.
मोगली शहजाद्याची कोकण स्वारी  आणि रामघाट 

१६८० मध्ये संभाजी महाराजांनी स्वराज्याची जबाबदारी पेलली. त्यानंतर काही महिन्यात औरंगजेबाचा एक पुत्र अकबर हा पित्याविरुद्ध बंड करून उठला. ते बंड अयशस्वी झालं. तो मग १६८१ मध्ये थेट संभाजीराजांच्या आश्रयाला आला. आणि त्यापाठोपाठ स्वराज्य पूर्ण बुडवायला प्रत्यक्ष आलमगीर औरंगजेब दक्ख्खन मध्ये उतरला. त्याच्यासोबत प्रचंड मोठं सैन्य, अनेक राजपूत-मोगली सरदार होते आणि सोबत शहजादे देखील. यापैकीच एक होता शहजादा शहाआलम. त्याच्या एका स्वारीची ही कहाणी...

संभाजीराजांनी स्वराज्याची जबाबदारी शिरावर घेतली. त्यानंतरच्या काळातील एकूण धामधूम ही विस्मयकारक आहे. सिद्दी, पोर्तुगीज, आदिलशाही, इंग्रज आणि प्रत्यक्ष आलमगीर औरंगजेब हे चारी बाजूने स्वराज्य संपवायला सज्ज झालेले. त्यांच्यासमोर होते अवघ्या पंचविशीतले तरुण छत्रपती शंभूराजे. मात्र या सर्व आक्रमणावर शंभूराजे असे काही तुटून पडले की शत्रू सगळीकडे पिछाडीवर गेला. १६८१ मध्ये शहजादा अकबर दुर्गादास राठोड यांच्यासह स्वराज्यात दाखल झाला. बापाविरुद्ध अयशस्वी बंड केलेला अकबर आता जीव वाचवायला धावत आलेला. खरंतर ही मोठी जोखीम. मात्र काही दूरदृष्टी ठेऊन शंभूराजांनी त्याला आश्रय दिला. पाली-सुधागड परिसरात त्याची व्यवस्था केली. एकेकाळी स्वराज्याचे सरसेनापती असलेले, आणि नंतर मोगलांकडे जाऊन पुन्हा स्वराज्यात परत आलेल्या नेताजी पालकर यांच्याकडे त्यांच्या आदरातिथ्याची जबाबदारी दिल्याचा एक उल्लेख इतिहासात सापडतो. मात्र स्वतः शंभूराजांनी लगेच भेट घेणे टाळले. एकूण सगळा अंदाज घेऊन मग त्यांनी अकबराची भेट घेतली आणि त्याला विविध स्वाऱ्यामध्ये आपल्या सोबत घ्यायला सुरुवात केली. 

एव्हाना मोगली सैन्याचे विविध तोलामोलाचे सरदार स्वराज्यावर चौफेर तुटून पडले होते. बागलाण, खानदेश, कल्याण-भिवंडी पासून कोल्हापूर प्रांतापर्यंत अनेक ठिकाणी घमासान लढाया सुरु होत्या. प्रत्यक्ष शंभूराजे, सरसेनापती हंबीरराव मोहिते यांच्यासह अनेकांनी दैदिप्यमान असा पराक्रम गाजवला. मोगलांना कोणत्याच लढाईत यश मिळाले नाही. औरंगजेबाला वाटले होते की शिवाजीराजांच्या मृत्युनंतर स्वराज्याचा चुटकीसरशी घास घेता येईल, पण... ते घडले नाही. मोगलांच्या सोबतच संभाजीराजांच्या सैन्याने चौलजवळ, वसई-डहाणू पट्ट्यांत पोर्तुगीजांना दमवले. जंजिरेकर सिद्दीची कोंडी केली. १६८२-८३ च्या सुमारास मग शंभूराजांनी थेट गोव्यावर स्वारी केली. गोवा संग्राम आणि तिथे शम्भूराजांसह मराठी सैन्यानं दाखवलेलं शौर्य हा एका स्वतंत्र पुस्तकाचाच विषय आहे. या दरम्यान शहजादा अकबर हाही प्रसंगी काहीवेळा मराठ्यांसोबत असल्याचे उल्लेख आहेत. गोव्यातील पोर्तुगीज, वेंगुर्लेकर डच यांच्याशी या दरम्यान वाटाघाटी सुरु होत्या.

उत्तर कोकण, बागलाण आदि प्रांतात आलेलं अपयश लक्षात घेऊन आलमगीर औरंगजेबानं मग दक्षिण कोकणावर स्वारी करायचं ठरवलं. विजापूरकर आदिलशहा, इंग्रज, पोर्तुगीज, सिद्दी आदि साऱ्यांनी अन्य प्रांतातून येणाऱ्या मराठा सैन्याला अटकाव करावा आणि शाहजादा शहा आलम याने दक्षिण कोकणवर स्वारी करून हा प्रांत जिंकावा असं हे नियोजन. स्वतः औरंगजेब यावेळी अहमदनगरच्या आसपास थांबला. 
मात्र घडले काही विपरीतच. गोव्यात मोठी धामधूम उडवून शंभूराजांनी पोर्तुगीजांना चांगलीच अद्दल घडवली. गोवा त्यांच्या हातून जाता जाता थोडक्यात वाचला. त्यामुळे शंभूराजांच्या विरोधात थेट युद्धात सहभागी होणे म्हणजे पुन्हा नव्याने प्राणसंकट ओढवून घेणं इतकं पोर्तुगीजांना आता नक्की कळले होतं. शंभूराजांनी ज्या तडफेनं मोगली सैन्याचं पहिलं मोठं आक्रमण मोडून काढलं त्यामुळे इंग्रजांचेही धाबे दणाणले. औरंगजेब आणि मोगलांनी आणलेल्या मोठ्या फौजफाट्यापुढे आता मराठे मोडून पडतील अशी पत्र पाठवणारे सुरत आणि मुंबईकर या २-३ वर्षातील शंभूराजांचा पराक्रम पाहून शांत झाले. त्यांनी वरकरणी तटस्थ राहण्याचे धोरण स्वीकारलं.
शहाआलम जवळपास ६०-७० हजारांचा फौजफाटा घेऊन सप्टेंबर १६८३ मध्ये रामघाट मार्गे गोव्याकडे निघाला. रामघाट हा पारगड –तिलारी जवळून गोव्यात उतरणारा त्या काळातील मोठा प्रसिद्ध मार्ग. हल्लीच्या कोल्हापूर जिल्ह्याचे हे दक्षिण टोक. कर्नाटक आणि महाराष्ट्राच्या सीमेवरचे. संपूर्ण मार्ग हा दाट झाडीने, डोंगर दऱ्यानी भरलेला. आजही या प्रांतात आपण गेलो तर इथलं जंगल पाहता येतं. त्याकाळी सुमारे ३५० वर्षांपूर्वी ते कसं असेल याची कल्पना येते.

या सर्व प्रवासात मोगली सैन्याला वाटेत अनेक ठिकाणी मराठ्यांच्या तुकड्यांनी छापे घालून त्रस्त केले. मोगली सैन्य ही मराठा अंमल असलेल्या भागातून जाताना लुटालूट करत होते. जाळपोळ करत होते त्यामुळे स्थानिक लोकांची सहानुभूतीही त्यांना मिळेना. त्यात मुख्य मार्गावरील बऱ्याच लोकांचे मराठ्यांनी स्थलांतर केलेलं. त्यामुळे तशी फारशी झळ मराठ्यांना लागली नाही. त्यामुळे अधिक त्वेषाने मराठे मोगलांवर झडप घालत होते. तरीही मोठ्या नेटाने शहा आलम आणि ते सैन्य गोव्याजवळ पोचलं. मोगली सैन्यानं थेट पोर्तुगीजांच्या आरमाराची नासधूस सुरु केली. त्यामुळे पोर्तुगीज देखील बिथरले. मग वकिलांमार्फत वाटाघाटी. एकूणच सगळा अंदाज घेत पोर्तुगीजांनीही प्रत्यक्ष युद्धात उतरण्याचे टाळले. त्यांनी जमेल तसा रसद पुरवठा करायला तेवढी तयारी दाखवली. 

डिचोली, कुडाळ, बांदा आदि ठिकाणांची मोगलांनी नासधूस केली. लुटालूट केली. मात्र त्यांना फार मोठे यश कुठेच मिळेना. हा दक्षिण किंवा तळकोकणातला भाग अनेक खाड्यानी भरलेला. त्यामुळे भरतीच्या काळात बरेच ठिकाणी खारे पाणी खूप आतवर येई. अनेक विहिरीपर्यंत उतरे. जी जी गोड्या पाण्याची तळी, विहिरी पाणवठे होते ते मराठ्यांनी ताब्यात घेतलेले. मोगलांच्या सैन्याला जो रसद पुरवठा होई तो देखील वाटेत मधल्यामध्ये मराठ्यांची तुकडी लुटून नेई. सुरतेहून खास सागरी मार्गाने रसद पुरवठा करायचा प्रयत्न झाला. मात्र मराठ्यांच्या आरमाराने आणि विविध जलदुर्गांवरील शिबंदीने रसद पुरवठा करणारी जहाजेही लुटली.  मराठ्यांना ज्या भागातून तात्पुरती माघार घ्यायची वेळ येई तेंव्हा जाता जाता मराठे तिथल्या पाणवठ्यात विषारी पदार्थ, मेलेली जनावरे वगैरे टाकून ठेवत. अन्न-धान्याची उपासमार त्यात पिण्याच्या पाण्याचे हाल. अवघ्या २-३ महिन्यातच मोगली फौजेत दाणादाण उडाली. 

एव्हाना ज्या अकबराला पकडायची मुख्य कामगिरी शहा आलमवर होती त्या अकबराला पकडणेही त्याला शक्य झाले नाही तोही रायगडकडे निसटून गेला. मराठ्यांच्या ताब्यातील प्रदेश जिंकून घेणेही जमेना. त्यात रोगराई पसरली. वेगुर्ला ते गोवा हा प्रांत पुन्हा मराठ्यांच्या ताब्यात... त्यामुळे गोव्यातूनही कसली मदत मिळेना. शेवटी त्यानं पुन्हा रामघाटमार्गे परत जायचं ठरवलं. लहानशी साधी एखादी चकमकही जिंकू न शकलेल्या या भल्या मोठ्या फौजेची मराठ्यांनी पुन्हा लांडगेतोड सुरु केली. 

धड खायला अन्न नाही, पाणी नाही आणि त्यात भर म्हणून दुषित पाण्यामुळे अनेकांचे जीव घेणारी कॉलरा सदृश साथ.. आणि या सर्वावर कडी करत सतत वेगळ्या वेगळ्या ठिकाणाहून तिखट हल्ले करणाऱ्या मराठ्यांच्या तुकड्या...मोगली सैन्याचे अगदी हालहाल झाले. जवळपास बहुतेक सारं सैन्य गारद झालं. पागेत चांगले घोडेही उरले नाहीत. घाटमाथ्यावर पोचून तो विजापूरकडे वळला. 

तिथं वाटेत एका गावात छावणी टाकली. जवळपास ६०-७० हजारांचं सैन्य गारद झालं होतं. हजारो घोडे, उंट मृत्युमुखी पडले होते. त्याने शेवटी मला आता सहज परत यायलाही जमणार नाही, मदत करा असा निरोप आपल्या बापाला औरंगजेबालाच पाठवला. एप्रिल १६८४ मध्ये शेवटी औरंगजेबाने रुहुल्लाखानाला पाठवले. सोबत २० हजार अश्रफी, १०० घोडे, ५०० उंट पाठवले. तेंव्हा कुठे हताश झालेला मोगली शहजादा अहमदनगरच्या छावणीत दाखल झाला.

कोणत्याही युद्धात शत्रूकडून आक्रमण झाल्यावर प्रतिकारासाठी आपल्याकडे किमान दुप्पट सैन्य तरी असावे असा एक साधा संकेत असतो. इथं मराठे आधीच विविध ठिकाणी सुरु असलेल्या युद्धात गुंतले होते. प्रत्यक्ष छत्रपती शंभूराजे, सरसेनापती हंबीरराव, कवी कलश, रुपाजी भोसले, म्हळोजी घोरपडे आदि सगळे अनेक ठिकाणी झुंजत होते. त्यामुळे शहा आलम च्या सैन्याला समोरासमोर तोंड द्यायला कोणतीही फारशी मोठी तुकडी नसताना मराठ्यांनी हा प्रतिकार केला होता. औरंगजेबाच्या मोठ्या मुलासाठी ही मोठी नामुष्की होती. आणि त्यामुळे औरंगजेब त्याच्यावर नाराज झाला.

मराठ्यांना आपण सहज जिंकू शकत नाही हे औरंगजेबाला आता कळून चुकलं होतं. त्यामुळे इथून पुढच्या काळात मग औरंगजेब विजापूरची आदिलशाही आणि भागानगरची कुतुबशाही बुडवायला निघाला. या दोन्ही सत्ता खूप जुन्या. मात्र अवघ्या १-२ वर्षात औरंगजेबानं त्या नेस्तनाबूत केल्या. त्या काळातही मराठे मात्र झुंजत राहिले. मोगलांना कुठेच फारसे विजय मिळू न देता..!
मंडळी, रामघाट परिसर, तिलारी, तानाजी मालुसरे यांचा मुलगा रायबा याला शिवाजी महाराजांनी ज्या गडाची किल्लेदारी दिली तो याच परिसरातील महत्वाचा असा पारगड हा सगळा भाग हल्ली पर्यटनासाठी प्रसिद्ध होत आहे. इथलं जंगल, धबधबे लोकांना आकर्षित करत आहेत.  मात्र या परिसरात झालेल्या अशा पराक्रमाच्या कथा आपल्याला ठाऊक नसतात. रामघाटाच्या परिसरातील घाट चढून येणाऱ्या सैन्याला पाणी मिळावे म्हणून तयार केलेली प्राचीन विहीर आजही पाहता येते. या विहिरीच्या संवर्धनासाठी, तसेच परिसरातील पारगड, कलानिधीगड, गंधर्वगड आदि गडकोटांच्या स्वच्छतेसाठीही लोकांनी पुढे यायला हवे आहे. आपल्या पूर्वजांनी ज्या परिसरात शत्रूला नामोहरम केले, प्रसंगी बलिदान दिले तिथला इतिहास सांगायला हवा आणि विविध अवशेषांचे जतन करायला हवं.

सुधांशु नाईक 
(९८३३२९९७९१) 
nsudha19@gmail.com

संदर्भ :- 
शिवपुत्र संभाजी – डॉ. सौ. कमल गोखले
छत्रपती संभाजीराजे – वा. सी. बेन्द्रे
( सोबतचे छायाचित्र : पारगड-रामघाट परिसरातील एका प्राचीन विहिरीचे आहे.)